De geschiedenis van de baksteen: van leemsteen tot Nederlands waalformaat

Foto: Marek Ślusarczyk (Tupungato), Wikimedia Commons, licentie CC BY 3.0 (bijgesneden)

Bouwweetjes #1 · Elke woensdag één bouwonderwerp onder de loep

Kijk in een willekeurige Nederlandse straat en je ziet het: baksteen, baksteen en nog eens baksteen. Maar waar komt dat blokje gebakken klei eigenlijk vandaan? In deze eerste editie van Bouwweetjes nemen we één onderwerp onder de loep: de baksteen. We gaan van de eerste in de zon gedroogde leemstenen, via de Romeinen en middeleeuwse monniken, naar de rivierklei van de Waal en het waalformaat dat je vandaag nog metselt. En aan het eind: welk gereedschap je nodig hebt om zelf te metselen.

Waar komt de baksteen vandaan?

De allereerste stenen werden helemaal niet gebakken. Het waren leemstenen (ongebakken kleistenen): gevormd uit kleihoudende aarde en gedroogd in de zon. De oudste stenen die ooit zijn gevonden, gemaakt van gevormde modder, dateren van vóór 7500 v.Chr. en komen uit Tell Aswad, in het gebied van de bovenloop van de Tigris. In Jericho, in de Jordaanvallei, zijn bouwwerken van leemsteen uit ongeveer 7200 v.Chr. gevonden, met stenen van 400 × 150 × 100 mm.

Een leemsteen is een mengsel van slib, klei en zand met een bindmiddel zoals gehakt stro of mest, ongeveer één deel stro op vijf delen aarde. Het stro gaat krimp tegen en maakt de steen sterker. Daarna laat je hem gewoon in de zon drogen.

Wanneer werd de eerste gebakken steen gemaakt?

Een in de zon gedroogde steen kan slecht tegen regen. De doorbraak kwam toen men stenen ging bakken in een oven. Volgens de bronnen ontdekte Mesopotamië de gebakken steen tussen 5000 en 4500 v.Chr. Gebakken stenen worden sinds ongeveer 4000 v.Chr. gebruikt en horen bij de duurzaamste en sterkste bouwmaterialen die er zijn.

Ook toen dacht men al in vaste verhoudingen. In Mesopotamië was de regel: de breedte is twee keer de dikte en de lengte twee keer de breedte. In de steden van de Indusvallei volgden stenen een verhouding van 1:2:4. Dankzij de houten vormbak konden stenen van ongeveer gelijke maat in series worden gemaakt.

Hoe maakten en gebruikten de Romeinen bakstenen?

De Romeinen bouwden lang met leemsteen. De gebakken steen ontwikkelden ze pas onder het keizerrijk, vanaf Augustus. Het vroegst gedateerde gebouw in Rome met gebakken steen is het Theater van Marcellus, voltooid in 13 v.Chr. Romeinse stenen waren duidelijk platter dan de onze, meestal 1½ bij 1 Romeinse voet, en leken vaak meer op tegels.

Romeinse legioenen hadden verplaatsbare ovens en stempelden hun stenen met het zegel van het legioen. Steenbakkers gebruikten stempels vanaf ongeveer het midden van de 1e eeuw v.Chr. Vanaf 110 n.Chr. stonden zelfs de namen van de consuls van dat jaar op de stempel, zodat archeologen sommige stenen op het jaar nauwkeurig kunnen dateren.

De Romeinen in Nederland: bij De Holdeurn in Berg en Dal richtte het Tiende Legioen (Legio X Gemina) uit Nijmegen in het laatste kwart van de 1e eeuw een groot productiecentrum in voor bakstenen, dakpannen en aardewerk. Dakpannen met de stempels LXG en EXGERINF van deze plek zijn gevonden van Bonn tot aan de Noordzee. Na het vertrek van het legioen rond 105 lag de productie waarschijnlijk stil. Eind 2e eeuw kwam ze weer op gang, in ieder geval tot de regering van keizer Severus Alexander (222–235). Na het vertrek van de Romeinen raakte het steenbakken in onze streken in onbruik.

Waarom zijn er zoveel bakstenen in Nederland?

In de middeleeuwen kwam de baksteen terug via de kloosters. Vanaf de 12e en 13e eeuw bakten monniken weer grote stenen voor kerken en kloosters: de kloostermoppen. In Groningen worden sinds de 12e eeuw stenen gebakken.

Daarna kwam de verstening. Houten huizen vatten snel vlam, dus steden verboden ze, en baksteen was het logische alternatief. Nederland had weinig natuursteen en hout, maar wel volop klei. De grote rivieren zetten in de uiterwaarden steeds nieuwe klei af. Zo ontstond de bekende Nederlandse baksteenarchitectuur.

Van welke klei worden Nederlandse bakstenen gemaakt?

In Nederland worden bakstenen vooral gemaakt van rivierklei uit de uiterwaarden van de Rijn, Maas en Waal. Het is een relatief jonge klei die zich door sedimentatie steeds vernieuwt. De samenstelling bepaalt de kleur: ijzerhoudende klei bakt rood, kalkhoudende klei bakt geel. De gaten die de kleiwinning achterlaat heten tichelgaten. Tegenwoordig gebeurt de kleiwinning volgens een gedragscode en worden de afgegraven gebieden meestal natuurgebied.

Stenen werden vroeger genoemd naar hun herkomst. Waalsteen werd gemaakt van klei uit de omgeving van de Waal en IJsselsteen is genoemd naar de IJssel. Daarom staan de meeste steenfabrieken ook langs de rivieren: de klei lag er voor het oprapen en de stenen konden per schip weg. Nog altijd staat ruim een kwart van de fabrieken aan de Maas en ruim een vijfde aan de Waal.

Hoe wordt een baksteen gemaakt in een steenfabriek?

De weg van klei naar baksteen kent zes stappen: winnen, opslaan, voorbewerken, vormen, drogen en bakken. De klei rust eerst in een grote berg, de kleibult, zodat plantenresten kunnen wegrotten. Daarna worden steentjes en metaal eruit gehaald en wordt de klei gekneed en gemalen. Te 'vette' klei wordt met zand vermagerd.

Dan volgt het vormen. Bij handvorm wordt de klei in een met zand bestrooide vormbak geperst. Bij de strengpers perst een machine een eindeloze streng klei uit die in stenen wordt gesneden. De ongebakken blokken heten vormelingen. Ze drogen 2 tot 4 dagen in een moderne droogkamer, of 1 tot 3 weken in de buitenlucht. Daarna gaan ze de oven in, op 900 tot 1100 °C, afhankelijk van de kleisoort. Bij het bakken verglazen de zandkorrels in de klei en daardoor wordt de steen hard.

Ook de ovens veranderden. Vroeger bakte men in veldovens. In de tweede helft van de 19e eeuw kwamen de continu brandende ringovens en na de Tweede Wereldoorlog de tunneloven, waarin elke steen precies dezelfde stookcurve doorloopt.

Wat is waalformaat en welke baksteenformaten zijn er?

Waalformaat meet 210 × 100 × 50 mm en is het bekendste Nederlandse baksteenformaat. Het is zo standaard dat brancheorganisatie KNB het waalformaat (WF) gebruikt als rekeneenheid voor al haar baksteencijfers. Die maat is niet toevallig: een baksteen moet in één hand passen, dus de breedte is beperkt tot ongeveer 100 mm (de span tussen duim en vingers), en de lengte is ongeveer twee breedtes plus een voeg. Bij waalformaat is dat 2 × 100 mm + 10 mm voeg = 210 mm.

Een aantal Nederlandse formaten (lengte × breedte × hoogte in mm):

Wat is een metselverband en welke verbanden zijn er?

Een metselverband is het patroon waarin je de stenen legt, zo dat de voegen verspringen. Dat voorkomt rechte 'breuklijnen' door de muur en maakt hem sterker. Eerst een paar begrippen: de lange zijde van een steen heet de strek, de korte zijde de kop. De horizontale doorlopende voeg heet de lintvoeg, de korte rechtopstaande voeg de stootvoeg. Gehakte stukken zoals een klezoor (een kwart steen) of drieklezoor (driekwart steen) laten een verband netjes uitkomen bij de hoeken.

• Halfsteensverband: alleen strekken, elke laag een halve steen verspringend. Het is de standaard voor halfsteensmuren, die bij waalformaat 100 mm dik zijn.
• Vlaams verband: koppen en strekken wisselen elkaar af binnen elke laag.
• Kettingverband (ook Noors verband): twee strekken, dan één kop, in elke laag.
• Staand verband: een koppenlaag wisselt af met een strekkenlaag.
• Kruisverband: zoals staand verband, maar het patroon herhaalt zich om de vier lagen. Volgens de bronnen grijpen de stenen in dit verband beter in elkaar dan in welk ander verband ook, en daarom wordt het zo vaak gebruikt. In het Engels heet het ook wel 'Dutch bond'.
• Koppenverband: alleen koppen. Het volgt bochten het best, dus je ziet het bij torens en windmolens.

Leuk detail: wat Nederlandse metselaars 'Engels verband' noemen, is iets anders dan de Engelse 'English bond'. Bij ons zijn het drie strekken en dan een kop, in elke laag.

Wat zijn leuke weetjes over bakstenen?

• Het Engelse woord 'brick' komt mogelijk uit het Nederlands.
• Rond de jaren 1640 golden de Nederlanders als koplopers in zowel het maken van bakstenen als het metselen.
• In de 17e en 18e eeuw voeren bakstenen mee als ballast op schepen van de West-Indische Compagnie. Daarom staan veel huizen in Paramaribo op een fundering van baksteen.
• De toegang van het Kasteel de Goede Hoop in Kaapstad werd gemaakt van kleine gele IJsselstenen.
• De Groene Poort in Gdańsk werd in 1571 gebouwd van geïmporteerde Nederlandse baksteen. Die steen was te klein voor het koude klimaat daar, en het gebouw stond bekend als kil en tochtig.
• Oude steenfabrieken sorteerden hun stenen op hardheid, afhankelijk van de plek in de oven: klinkers (het hardst), hardgrauw, boerengrauw en rood (het zachtst).
• Een traditionele oven kon tot wel een miljoen stenen bevatten.
• Steenbakken was zwaar werk. Tot ver in de 19e eeuw werkten kinderen van 8 jaar en jonger dagen van 16 uur. De gemeente Ubbergen schreef in 1873: 'Naarmate het aantal steenovens toeneemt, neemt ook de armoede toe.'

Hoe staat de baksteen er nu voor?

Baksteen is nog steeds het gezicht van de Nederlandse woningbouw. Tussen 1850 en 1880 groeide het aantal steenfabrieken van 469 naar 881. In 1950 waren er nog 227 fabrieken met 13.000 werknemers. In 1995 waren het er 52 met 1.500 werknemers, die dankzij automatisering evenveel produceerden. Volgens brancheorganisatie KNB telt de Nederlandse keramische industrie nu ongeveer 16 ondernemingen met 42 productielocaties en zo'n 2.500 directe banen.

De cijfers volgen de woningmarkt. In 2024 produceerde Nederland 555 miljoen waalformaten metselbaksteen, en de afzet daalde met 7% naar 563 miljoen: volgens KNB een nieuw historisch dieptepunt. Handvorm is veruit het populairst, met 69% van de afzet, voor vormbak (27%) en strengpers (3%). De sector werkt aan verduurzaming, met een overstap van aardgas naar alternatieven zoals groene waterstof en biogas.

Welk gereedschap heb je nodig om te metselen?

Zelf een tuinmuurtje, plantenbak of reparatie metselen? Met dit gereedschap werk je als een echte metselaar: een slaglijn voor je eerste laag, een troffel en bouwkuip voor de specie, een hamer om stenen op maat te hakken, een waterpas voor rechte lagen en een voegtroffel voor strakke voegen.

Slaglijn met krijt STALCO PERFECT

Schokbestendige behuizing, rvs haak, snel krijt bijvullen en een snel oprolmechanisme (3:1).

Waarvoor gebruik je het? Een rechte lijn slaan op fundering of vloer, zodat je eerste laag precies goed komt te liggen.

€11,45 incl. btw

€9,46 excl. btw

Bekijk product →

Driehoekstroffel 190 mm STALCO PERFECT

Driehoekige troffel met een blad van gehard koolstofstaal, een gelaste verbinding tussen blad en steel en een gelakt beukenhouten handvat.

Waarvoor gebruik je het? Specie opscheppen en uitspreiden op de laag: de klassieke beweging van de metselaar.

€5,72 incl. btw

€4,73 excl. btw

Bekijk product →

Ronde bouwkuip 65 L STALCO

Slagvaste, flexibele bouwkuip van gerecycled materiaal.

Waarvoor gebruik je het? Specie aanmaken en binnen handbereik houden tijdens het metselen.

€5,80 incl. btw

€4,79 excl. btw

Bekijk product →

Metselhamer 600 g STALCO PERFECT

Metselhamer van 600 g met een steel van stalen buis, een tweecomponenten handgreep en een versterkte, geklonken kopverbinding.

Waarvoor gebruik je het? Stenen op maat hakken, zoals een klezoor of drieklezoor voor je verband, en stenen in de lijn tikken.

€12,95 incl. btw

€10,70 excl. btw

Bekijk product →

Waterpas 100 cm STALCO

Stevig aluminium profiel (wanddikte 1,3 mm) met een meetnauwkeurigheid van 0,5 mm/m.

Waarvoor gebruik je het? Elke laag controleren op waterpas en lood, zodat je muur recht blijft.

€15,88 incl. btw

€13,12 excl. btw

Bekijk product →

Voegtroffel 10 mm STALCO

Smal blad van 10 mm voor precies werk in voegen en krappe hoekjes.

Waarvoor gebruik je het? Voegen (lintvoegen en stootvoegen) tussen de stenen vullen en afwerken.

€1,94 incl. btw

€1,60 excl. btw

Bekijk product →

Wat is de levertijd bij Saniso?

Op een werkdag voor 15:00 besteld? Dan wordt je bestelling de volgende werkdag geleverd, mits het in een pakket past. Voor palletzendingen geldt een andere levertijd. Saniso heeft duizenden producten op voorraad in Nederland.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling is zo geregeld:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of direct op "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief: scroll naar onderen op een pagina van saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je ook loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Nog vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Alle antwoorden staan in de Saniso FAQ.

Veelgestelde vragen over de baksteen

Bouwweetjes is een nieuwe serie: elke woensdag nemen we één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #1, en volgende week volgt een nieuw onderwerp.