De geschiedenis van het toilet en het riool: van Romeinse latrine tot hangtoilet

Foto: openbare latrine (forica) in Ostia Antica, bij Rome. Dennis G. Jarvis, Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 2.0 (bijgesneden)

Bouwweetjes #2 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep

Je gebruikt hem een paar keer per dag zonder erbij na te denken: doortrekken en weg is het. Maar het spoeltoilet en het riool onder je straat zijn verrassend jonge uitvindingen. In deze tweede editie van Bouwweetjes nemen we één onderwerp onder de loep: de geschiedenis van het toilet en het riool. We gaan van bakstenen afvoergoten in de Indusvallei en Romeinse latrines, via beerputten en de 'Great Stink' van Londen, naar het Nederlandse riool en het waterbesparende toilet van nu. (Editie #1 gemist? Lees de geschiedenis van de baksteen.)

Waar ging je naar de wc toen er nog geen wc was?

Zolang mensen in kleine groepen leefden, was het simpel: je zocht een rustig plekje en de natuur deed de rest. De problemen begonnen pas toen mensen samen in dorpen en steden gingen wonen. De oplossingen zijn ouder dan je denkt. De Mesopotamiërs gebruikten al rond 4000 v.Chr. rioolbuizen van klei; de vroegste voorbeelden zijn gevonden bij de tempel van Bel in Nippur en in Eshnunna. In de stad Uruk vonden archeologen de oudst bekende gemetselde latrines, zowel hurk- als zittoiletten, uit 3200 v.Chr.

Zelfs in het neolithische dorp Skara Brae op Orkney, uit ongeveer de 31e eeuw v.Chr., werd een beek met een aangesloten afvoersysteem gebruikt om afval weg te spoelen.

Hoe gingen de steden in de Indusvallei om met afvalwater?

De steden van de Indusbeschaving, zoals Mohenjo-daro en Harappa, hadden zo'n 4500 jaar geleden een van de meest geavanceerde sanitaire systemen van de oudheid. Verschillende huizen met een binnenplaats hadden een wasplaats en een eigen toiletgat. Dat toilet werd doorgespoeld door er een kruik water in leeg te gieten. Het water liep via een buis van baksteen naar een gedeelde bakstenen afvoergoot en vandaar naar een zinkput (een soort beerput).

De afvoeren van de huizen kwamen uit op bredere openbare goten langs de hoofdstraten. Die goten hadden op vaste afstanden openingen om ze te reinigen en te inspecteren: de voorloper van de putdeksel. In het tweede millennium v.Chr. gingen de Minoërs op Kreta nog een stap verder, met doorspoelbare zittoiletten die zijn gevonden in Knossos en Akrotiri.

Hoe gebruikten de Romeinen toiletten en riolen?

Het beroemdste riool van Rome is de Cloaca Maxima, het 'grootste riool'. Volgens de overlevering werd het rond 600 v.Chr. aangelegd onder koning Tarquinius Priscus, om de moerassige grond bij het Forum droog te leggen en afval af te voeren naar de Tiber. Het begon als een open, met baksteen beklede goot, werd geleidelijk overkapt en groeide uit tot de hoofdafvoer van de stad. In de eerste eeuw n.Chr. waren alle elf aquaducten van Rome op het riool aangesloten, en delen van de Cloaca Maxima zijn nog steeds in gebruik.

Van de eerste tot de vijfde eeuw n.Chr. waren er in het hele Romeinse Rijk gemeenschappelijke latrines: lange stenen banken met gaten, vaak voor veel mensen naast elkaar, zoals op de foto bovenaan dit artikel uit Ostia. Ze spoelden niet door zoals nu; een constante stroom water eronder voerde het afval af. Je billen maakte je schoon met een spons op een stok, die je natmaakte in de goot met stromend water voor de banken.

Leuk weetje: keizer Vespasianus hief belasting op de urine die uit openbare toiletten werd verzameld en aan wasserijen en volders werd verkocht. Toen zijn zoon Titus bezwaar maakte, liet Vespasianus hem aan een munt ruiken en zei: Pecunia non olet, 'geld stinkt niet'.

Wat gebeurde er met het toilet in de middeleeuwen?

Met de val van het West-Romeinse Rijk raakten de gemeenschappelijke toiletten en hun riolen in het westen in onbruik; in het Oost-Romeinse (Byzantijnse) Rijk werden ze nog onderhouden. In kastelen deed men zijn behoefte in het gemak: een kamertje dat aan de buitenmuur was gebouwd. Van doorspoelen was geen sprake: de uitwerpselen vielen gewoon in de slotgracht of in een ravijn.

Buiten de kastelen stond het toilet meestal in een huisje boven een beerput of een sloot. In de stad hadden welgestelde bewoners een beerput in de tuin die zo nu en dan werd geleegd, terwijl men in armere wijken een emmer gebruikte die in een strontkar werd geleegd. In Nederlandse steden leegde de putjesschepper de beerputten. De inhoud was waardevol als mest: tuinders rond Utrecht bemestten er hun winterspinazie mee, aangevoerd per schip over de Vecht.

Voor archeologen is een oude beerput een schatkist. Naast uitwerpselen gooide men er kapot aardewerk, glas, metaal, leer en keukenafval in, en dat vertelt veel over het dagelijks leven en zelfs over wat de bewoners aten.

Wie heeft het spoeltoilet uitgevonden?

Niet Thomas Crapper, ook al is dat verhaal populair. Een beroemde vroege voorloper van het moderne spoeltoilet kwam van de Engelse hoveling Sir John Harington. In 1596 beschreef hij zijn uitvinding, de Ajax, die in zijn huis in Kelston stond. Er zat een spoelklep op om water uit het reservoir te laten en de pot werd met water leeggespoeld. Hij plaatste er ook een voor zijn peetmoeder, koningin Elizabeth I, in Richmond Palace. Wat ontbrak, was een manier om de stank tegen te houden.

Die kwam in 1775, toen de Schotse horlogemaker Alexander Cumming patent kreeg op een spoeltoilet met een S-vormige sifon. Joseph Bramah verbeterde het ontwerp: in 1778 kreeg hij patent op een versie met een scharnierende klep onder in de pot en een vlotterkraan voor het reservoir. Halverwege de 19e eeuw werd het spoeltoilet een product voor de middenklasse. George Jennings plaatste zijn toiletten op de wereldtentoonstelling van 1851 in Londen, waar 827.280 bezoekers een penny betaalden om ze te gebruiken. Daar komt de Engelse uitdrukking 'to spend a penny' vandaan. In de jaren 1880 verkocht Thomas Twyford de vrijstaande 'Unitas', helemaal van aardewerk, en in 1885 toonde Frederick Humpherson het staande toilet met spoeling naar beneden.

En Thomas Crapper? Hij had negen patenten, waarvan drie voor verbeteringen aan het watercloset, zoals de vlotter, en hij introduceerde in 1880 de U-vormige sifon. Maar het spoeltoilet heeft hij niet uitgevonden. Zelfs het Engelse woord 'crap' is ouder dan hij; het komt mogelijk deels van het Nederlandse woord krappen.

Waarom ruikt je toilet niet naar het riool?

Dankzij het stankslot. Een bocht in de leiding (in S-, U- of P-vorm) houdt altijd een beetje water vast. Dat water sluit de leiding af, zodat rioollucht niet terug het huis in kan. De S-sifon van Alexander Cumming uit 1775 werkte precies volgens dit principe, en de meeste moderne toiletten hebben nog steeds zo'n sifon. Crappers U-bocht uit 1880 was een verbetering, omdat hij niet kon vastlopen en minder snel droogviel.

Hetzelfde trucje vind je onder je wastafel, douche en aanrecht: de sifon. Daarom kan een toilet of afvoer die lang niet gebruikt is ook gaan stinken: het water in de sifon verdampt en het stankslot is weg.

Hoe veranderde de 'Great Stink' van Londen het riool?

In de 19e eeuw groeide Londen snel, maar het afval ging nog steeds naar beerputten en oude riolen die rechtstreeks in de Theems uitkwamen. Rond 1856 had de stad zo'n 200.000 beerputten en 360 riolen. Cholera sloeg meerdere keren toe: in 1831 (6.536 doden), in 1848–49 (14.137) en in 1853–54 (10.738). Arts John Snow stelde dat cholera zich verspreidde via besmet water, niet via vieze lucht. Nadat hij in 1854 de zwengel van een waterpomp in Broad Street had gehaald, daalde het aantal doden daar; later bleek dat er een lekkend riool vlak bij die put liep.

Toen kwam de hete zomer van 1858, met de 'Great Stink': de Theems stonk zo erg dat zelfs het parlement er niet meer omheen kon. Ingenieur Joseph Bazalgette kreeg de opdracht een nieuw riool aan te leggen: zo'n 132 km gesloten, gemetselde hoofdriolen en ongeveer 1.800 km straatriolen, die het afvalwater oostwaarts de stad uit voerden. Er werd gebouwd van 1859 tot 1875, en het gemaal Crossness werd in april 1865 geopend door de prins van Wales. Dankzij het gebruik van portlandcement waren de tunnels 150 jaar later nog in goede staat, en het systeem bedient nog altijd een stad van meer dan negen miljoen mensen.

De ironie: het project ging uit van het verkeerde idee dat vieze lucht (miasma) cholera veroorzaakte. Maar omdat het rioolwater niet meer in het drinkwater terechtkwam, verdween de cholera toch uit de gebieden met het nieuwe riool.

Hoe kwam Nederland aan zijn riool?

Later dan je zou denken. Tot in de jaren 30 van de 20e eeuw deed men in de meeste Nederlandse steden zijn behoefte op een emmer. Die poepemmers en beertonnen werden opgehaald, geleegd (vaak in de plaatselijke rivier) en schoongespoeld. In steden diende de gracht als open riool, en voor woonboten in Amsterdam is dat zo gebleven tot 2013.

Rond 1870 experimenteerde Nederland met een opvallende uitvinding van de Nederlandse ingenieur Charles Liernur: het liernurstelsel, een soort vacuümriolering. Na een proef in Leiden werd het begin jaren 1870 in Amsterdam ingevoerd, en rond 1874 ook in Dordrecht. Het was een gesloten buizenstelsel waarin de fecaliën met vacuüm naar een centraal punt werden gezogen en daar tot mest werden verwerkt. Doorspoelen deed men niet, want dan werd de mest te dun. Het grote probleem: het huishoudelijk afvalwater van wassen, baden en schrobben, in Amsterdam zo'n 150 liter per persoon per dag tegen 3,5 liter fecaliën, liep nog steeds de grond of de gracht in. In 1902 besloot Amsterdam te stoppen met het systeem en over te stappen op een vrijvervalriool, het type dat nu nog de standaard is.

Hoe werkt het riool in Nederland nu?

In Nederland is de riolering een taak van de gemeente: die moet volgens de wet afvalwater, hemelwater en overtollig grondwater inzamelen en afvoeren. Volgens Stichting RIONED (Monitor gemeentelijke watertaken 2024) ligt er onder openbaar gebied 163.000 km aan rioolleidingen, zonder de kolk- en huisaansluitingen, die samen nog minstens 75.000 km lang zijn. Het grootste deel, 109.000 km, is vrijvervalriolering: het water stroomt vanzelf van hoog naar laag door gesloten leidingen. Gemalen pompen het daarna verder; gemeenten beheren er 23.000. Elk jaar wordt zo'n 800 km vrijvervalriool vernieuwd.

Er zijn twee hoofdtypen. In een gemengd stelsel gaan afvalwater en regenwater door dezelfde buis naar de zuivering; bij hevige regen lozen overstorten het teveel op het oppervlaktewater, zodat straten en huizen niet onderlopen. In een gescheiden stelsel hebben regenwater en afvalwater elk een eigen buis, zodat het schone regenwater niet naar de zuivering hoeft. Ruim 70% van de Nederlandse rioolbuizen is van beton en zo'n 25% van kunststof, zoals pvc.

Hoeveel water gebruikt een toilet nu?

Oude toiletten gebruikten veel water per spoelbeurt. Het idee van een grote en een kleine spoeling is ouder dan je denkt: de Japanse fabrikant TOTO bouwde in 1960 al een toilet met dubbele spoeling, maar dat werd geen commercieel succes. Het eerste praktische ontwerp met dubbele spoeling kwam in 1980 van het Australische bedrijf Caroma, met 11 en 5,5 liter. Een herontwerp in 1994 bracht dat terug naar 6 en 3 liter.

In Nederland gebruiken we volgens het onderzoek Watergebruik Thuis 2021 (CBS in opdracht van Vewin) 30,2 liter per persoon per dag om het toilet door te spoelen. Dat is het op een na grootste watergebruik in huis, na de douche (46,2 liter). Gemiddeld spoelen we 2,93 keer per dag volledig door (zo'n 6,7 liter per keer) en 3,65 keer gedeeltelijk (zo'n 3,7 liter).

Leuk detail: we zeggen doortrekken omdat oude toiletten een hooggeplaatste stortbak hadden, zo'n twee meter boven de vloer, die je bediende met een ketting of koord. Tegenwoordig zit het reservoir meestal laag of weggewerkt in de wand achter een hangtoilet, waardoor ook de vloer makkelijk schoon te houden is.

Wat zijn leuke weetjes over het toilet?

• Het woord wc is de afkorting van het Engelse 'water closet'. Het woord toilet komt van het Franse toilette: 'doekje'.
• In 2023 maakten archeologen in China de vondst bekend van mogelijk het oudst bekende spoeltoilet ter wereld, zo'n 2400 jaar oud, in de resten van een paleis bij Xi'an.
• In 1817 zag ontdekkingsreiziger Thomas Bowdich in Kumasi, de hoofdstad van het Asante-rijk, binnentoiletten in huizen die met kokend water werden doorgespoeld.
• De betaaltoiletten van Jennings op de tentoonstelling van 1851 waren zo populair dat ze daarna nog meer dan £1.000 per jaar opbrachten.
• Een modern vacuümtoilet, zoals in treinen, vliegtuigen en schepen, kan met minder dan een kwart liter water per spoelbeurt toe.
• Japan loopt voorop met hightech toiletten, met een verwarmde bril, een ingebouwde bidetfunctie en zelfs muziek.

Waar bestaat een modern toilet uit?

Het toilet van nu is de optelsom van al die uitvindingen: een keramische pot met een stankslot, een reservoir met een vlotterkraan, een bedieningsplaat waarmee je kiest tussen een grote en een kleine spoeling, en natuurlijk de aansluiting op het riool. Hieronder een paar producten waarin je die geschiedenis terugziet. Zelf een toilet kiezen? Het koopadvies herhalen we hier niet; dat staat stap voor stap in onze gidsen: een toiletpot kopen, de complete hangtoiletset, een inbouwreservoir kiezen en randloze wandclosetsets.

Wat is de levertijd bij Saniso?

Op een werkdag voor 15:00 besteld? Dan wordt je bestelling de volgende werkdag geleverd, mits het in een pakket past. Voor palletzendingen geldt een andere levertijd. Saniso heeft duizenden producten op voorraad in Nederland.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling is zo geregeld:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of direct op "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief: scroll naar onderen op een pagina van saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je ook loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Nog vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Alle antwoorden staan in de Saniso FAQ.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van het toilet en het riool

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #2. Lees ook editie #1: de geschiedenis van de baksteen, van leemsteen tot waalformaat. Leuk bruggetje: de riolen van Bazalgette in Londen zijn gemetseld van baksteen.