Stucwerk door de eeuwen heen: van kalkpleister tot gips

Foto: een stukadoor aan het werk, die verse pleister op een muur gladzet met een spaan en een raapbord. Adrian Pingstone, Wikimedia Commons, publiek domein (bijgesneden)

Bouwweetjes #9 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep

Achter bijna elke gladde muur zit een materiaal dat mensen al meer dan 9000 jaar maken. Brand een steen, voeg water toe, smeer het op een muur, en het wordt weer steen. Die simpele truc gaf ons gepleisterde vloeren in de steentijd, beschilderde muren in Rome, rijk versierde plafonds in Nederlandse grachtenhuizen en de gipspleister van nu. In deze negende editie van Bouwweetjes nemen we één onderwerp onder de loep: de geschiedenis van het stucwerk, van kalkpleister tot gips, en de scheikunde die het laat werken. (Editie #8 gemist? Lees de geschiedenis van de waterpas en het schietlood.)

Wat is stuc, en wat is het verschil tussen kalk en gips?

Stuc of pleister is een bouwmateriaal dat je met water tot een brij aanmaakt, op een muur of plafond smeert en dat daarna hard wordt. Het Nederlands gebruikt één woord voor het materiaal en voor het vak: stuc, en wie het aanbrengt is een stukadoor. Het Engels maakt meer onderscheid: plaster is meestal voor binnen, render voor buitenmuren en stucco voor gevelbekleding en sierwerk.

Er zijn twee klassieke bindmiddelen, en die harden op een heel andere manier uit. Kalkpleister is een mengsel van gebluste kalk en zand dat langzaam koolzuurgas uit de lucht opneemt en weer kalksteen wordt. Gipspleister is gebrand gipspoeder dat weer water opneemt en in minder dan een uur bindt. Een derde bindmiddel, cement, kwam pas veel later. Kort gezegd: kalk hardt uit met lucht, gips met water.

Hoe oud is stucwerk?

Veel ouder dan de piramides. Rond 7500 v.Chr. gebruikten de bewoners van 'Ain Ghazal, in het huidige Jordanië, kalk gemengd met gebroken kalksteen om op grote schaal muren, vloeren en haarden te pleisteren, soms met rode patronen die met de vingers waren geschilderd. Rond 7200 v.Chr. maakten ze ook grote mensfiguren door kalkpleister te boetseren over een frame van riet en touw. Dat deze beelden nog bestaan, zegt veel over hoe duurzaam kalkpleister is. Ook in Çatalhöyük, in het huidige Turkije, hadden de huizen gepleisterde binnenmuren.

Een van de opvallendste vondsten komt uit Jericho. Daar bekleedden mensen tussen ongeveer 8000 en 6000 v.Chr. menselijke schedels met pleister om er een gezicht op te boetseren, met schelpen in de oogkassen. De eerste exemplaren vond de archeoloog John Garstang in de jaren 30, en meer volgden door Kathleen Kenyon in de jaren 50.

In Egypte werd gips in open vuren gebrand, tot poeder gestampt en met water gemengd. De Egyptenaren gebruikten die pleister als mortel tussen de blokken van de piramides en als gladde afwerking op muren. Vanaf ongeveer 2000 v.Chr. werd ook kalk gebruikt in piramidekamers.

Hoe hardt kalkpleister uit?

Kalkpleister maakt een volledige kringloop, van steen naar steen. Het begint met kalksteen (of schelpen), en dat is calciumcarbonaat. Verhit je dat in een kalkoven tot boven ongeveer 850 °C, dan valt het uiteen in ongebluste kalk (calciumoxide) en koolzuurgas, dat ontwijkt. Voeg je water toe, dan 'blust' de kalk tot calciumhydroxide. Die reactie wordt vanzelf heet; de Romeinse schrijver Plinius merkte al op dat de hitte van gebrande kalk door water nog toeneemt.

Gemengd met zand en water wordt de gebluste kalk pleister. Op de muur neemt die langzaam koolzuurgas uit de lucht op en wordt weer calciumcarbonaat, hetzelfde materiaal als de kalksteen waar het vandaan kwam. Dat heet carbonatatie. Het kost tijd: kalkpleister heeft vocht nodig om uit te harden en mag de eerste dagen niet uitdrogen, en onderzoek laat zien dat de carbonatatie na een jaar nog niet klaar is.

Natte kalk is bijtend, met een pH van ongeveer 12, dus stukadoors beschermen hun huid en ogen. Is de pleister droog, dan zakt de pH naar ongeveer 8,6. De hoge pH heeft een handig bijeffect: hij werkt schimmelwerend, wat helpt om kalkpleister vrij van schimmel te houden. Om de pleister sterker te maken, mengden stukadoors er vroeger paardenhaar door, en later ook koeienhaar, als wapening.

Hoe pleisterden de Romeinen hun muren?

Met geduld en veel lagen. De architect Vitruvius beschrijft het werk in boek VII van zijn De architectura. De kalk moest lang worden geblust voordat je hem gebruikte. Gebruik je hem vers, waarschuwt hij, dan veroorzaken ongebrande deeltjes blaasjes die het gladde oppervlak kapotmaken. Na een ruwe eerste laag volgden minstens drie lagen zandpleister en daarna drie lagen pleister met marmerpoeder. Zo wordt de muur volgens hem stevig en scheurt hij niet.

Vitruvius vergelijkt pleister met een spiegel: een dun zilveren plaatje geeft een zwakke weerspiegeling, een dik plaatje een heldere. Een dunne pleisterlaag scheurt en vergaat, terwijl dikke, goed gepolijste pleister glanst. Hij legt ook uit waarom Romeinse muurschilderingen hun kleur hielden: kleuren die zorgvuldig op vochtig stuc worden aangebracht, verbleken niet. Dat is de fresco-techniek: het pigment wordt op de natte kalk geschilderd en wordt deel van de muur als de kalk uithardt.

Een eeuw later schreef Plinius de Oudere dat de oude bouwvoorschriften geen aannemer toestonden om kalkdeeg te gebruiken dat minder dan drie jaar oud was. Daardoor, schreef hij, had oud pleisterwerk nooit scheuren. Hij vermeldt ook dat gips direct na het aanmaken moet worden gebruikt, omdat het heel snel bindt, en dat het werd gebruikt voor gegoten figuren en guirlandes in de architectuur.

Waarom bindt gips zo snel?

Gips is een zacht mineraal (hardheid 2 op de schaal van Mohs) met water in zijn kristallen: calciumsulfaat-dihydraat. Verhit je het tot tussen ongeveer 120 en 180 °C, dan verliest het driekwart van dat water als stoom. Wat overblijft is een poeder, het hemihydraat, ook wel plaster of Paris genoemd. Voeg je water toe, dan neemt het poeder het water weer op en wordt het opnieuw gips.

Daarom is gips zo snel. Het binden begint ongeveer 10 minuten na het aanmaken en is na ongeveer 45 minuten klaar, met een kleine uitzetting. Die uitzetting is handig: gips vult een mal of een gat netjes op. De 72 uur daarna groeien de kristallen uit tot een vervlochten massa van fijne naaldjes, en wordt het gips harder en sterker. Bij de reactie komt warmte vrij: in grote hoeveelheden kan bindend gips heter worden dan 60 °C, dus steek nooit je hand in een emmer bindend gips. Verhit je gips te ver, boven ongeveer 250 °C, dan krijg je 'doodgebrand' gips dat geen water meer opneemt.

De naam plaster of Paris komt van de grote gipslaag onder Montmartre, de heuvel in het noorden van Parijs, waar het oorspronkelijk werd gemaakt. Gips bleek ook een goede brandwerende laag: bij brand komt er alleen waterdamp vrij. Een jaar na de grote brand van Londen maakte een verordening van 18 augustus 1667 onder Lodewijk XIV het in Parijs verplicht om het hout van huizen binnen en buiten met gips te bekleden, zodat vuur zich minder makkelijk kon verspreiden. In de 18e eeuw was Parijs dankzij zijn ondergrondse gipslagen uitgegroeid tot de 'stad van het gips'.

Waar komen de woorden stuc, stukadoor, gips en pleister vandaan?

De Nederlandse woorden voor pleister vertellen een reisverhaal. Stuc is ontleend aan het Franse of Italiaanse stucco en staat in 1604 voor het eerst op papier. Het Italiaanse woord gaat zelf terug op een Germaans woord *stukki, 'stuk' of 'korst', dezelfde wortel als ons woord stuk. Het woord reisde dus naar het zuiden en kwam weer terug.

Stukadoor duikt op in 1750, in een regel dat 'geen Stukadoor of Kunstwerker' vlakke muren mocht pleisteren, behalve plafondwerk. Het komt van het Spaanse estucador of het Italiaanse stuccatore. Gips komt via het Latijnse gypsum van het Griekse gúpsos, mogelijk van Semitische oorsprong; als bouwmateriaal staat gyps in 1573 in het Nederlands.

Het oudste van de vier is pleister. Al in 1285 staat in een Middelnederlandse tekst: menne vint so witte ghene plastre, 'men vindt geen pleister die zo wit is'. Het gaat via het Oudfranse plastre terug op het Latijnse emplastrum en het Griekse émplastron, een zalf die je 'opsmeert'. Dat verklaart een leuke dubbele betekenis: pleister is zowel het materiaal op je muur als het verband op je vinger.

Hoe ontwikkelde het stucwerk zich in Nederland?

Kalk heeft hier een lange geschiedenis. De Romeinen brachten het branden van schelpkalk rond 75 n.Chr. naar Nederland. De eerste berichten over schelpkalkovens in het graafschap Holland dateren uit de 14e eeuw, en Hasselt in Overijssel heeft sinds 1504 schelpkalkovens. Schelpen werden in kalkovens op meer dan 1000 °C gebrand, op meer dan 100 locaties, meestal langs vaarwegen en de kust, waar schelpen en turf makkelijk konden worden aangevoerd. In Zuid-Limburg werd juist kalksteen uit de streek gebrand; de laatste kalkoven daar, in Ubachsberg, sloot in 1969. De laatste schelpkalkovens, in Hasselt en Harlingen, sloten eind 20e eeuw.

Sierstucwerk bloeide in de 18e eeuw. Italiaanse stucwerkers werkten in Amsterdam, Den Haag, Delft en Leiden, zoals David Buoni in Huis Dedel in Den Haag en Giuseppe Bollina in de Fundatie van Renswoude in Delft. Geleidelijk beheersten ook Nederlandse stukadoors het vak. Veel Amsterdamse grachtenpanden hebben rijk versierd stucwerk in gangen, trappenhuizen en tuinkamers, zoals Herengracht 475 van de hand van Jan van Logteren. In het noorden versierde Johan Bernhard Logeman onder meer woonhuizen in Groningen.

In de 19e eeuw nam de vraag naar sierstucwerk in gewone woonhuizen enorm toe, en vanaf het eind van die eeuw werden steeds meer ornamenten geprefabriceerd. Na de Tweede Wereldoorlog werden gladde muren de norm en daalde de vraag naar sierstucwerk sterk. Het gereedschap van de stukadoor vertelt hetzelfde verhaal: het raapbord, de spaan en de rei worden nog altijd gebruikt. Vroeger was de mortel vooral cement, kalk en zand; nu wordt er vooral met gips en spuitpleister gestuct.

Wanneer nam gips het over van kalk?

Geleidelijk, over vele eeuwen. Vanaf het midden van de 13e eeuw werd gipspleister gebruikt voor binnen- en buitenmuren, met haar als wapening en hulpstoffen om het binden of verwerken te verbeteren: mout, urine, bier, melk en eieren. In de 16e eeuw vonden stucwerkers in Beieren de scagliola uit, een mengsel van gipspleister, dierlijke lijm en pigmenten dat gekleurd marmer nabootst.

In de 19e eeuw kwamen aangepaste gipspleisters zoals Keene's cement op voor binnenmuren. Ook buiten veranderde het stucwerk: vanaf ongeveer 1860 werd buitenpleister vooral met portlandcement gemaakt, met wat kalk erdoor.

De grootste verandering kwam met de plaat. In 1890 vonden Augustine Sackett en Fred L. Kane het Sackett Board uit: lagen gips tussen vier lagen vilten papier. Tussen 1910 en 1930 groeide dat uit tot de gipsplaat die we nu kennen, met papieren bekleding en omgevouwen randen. Gipsplaten zijn ook goed brandwerend, dankzij dezelfde scheikunde: het kristalwater in het gips verdampt bij verhitting, en zolang dat gebeurt, onttrekt het energie aan het vuur en blijft de plaat op een constante temperatuur.

Kalk is daarmee niet verdwenen. Bij Venetiaanse pleistertechnieken zoals marmorino wordt nog steeds marmerpoeder door kalkpleister gemengd voor een gepolijste, marmerachtige look, niet zo anders dan de marmerlagen van Vitruvius. Werk je aan oude muren? Lees loodhoudende verf en oud stucwerk: voorzichtig werken, en voor reparaties hoe repareer je stucwerk?

Wat zijn leuke weetjes over stucwerk?

• Plinius vertelt over een tempel in Elis waar de pleister met melk en saffraan was aangemaakt. Eeuwen later rook en proefde de muur nog naar saffraan als je er met een natte duim over wreef.
• Het gipsverband voor gebroken botten is een Nederlandse uitvinding: legerarts Antonius Mathijsen bedacht het in 1851 in het militair hospitaal in Haarlem.
• Het woord pleister betekent sinds de 13e eeuw zowel muurpleister als wondpleister.
• Gips groeit ook als reuzenkristal: kristallen van seleniet kunnen tot 12 meter lang worden.
• Kalkpleister in oude huizen werd vaak versterkt met paardenhaar; een goed recept gebruikte ongeveer een pond haar op 2 tot 3 kubieke voet grove pleister.
• De Romeinen geloofden dat dikke pleister kon glanzen als een spiegel: volgens Vitruvius weerspiegelt dikke, goed gepolijste pleister beelden.

Wat heb je nu nodig om te stucen?

De scheikunde is niet veranderd: gips bindt nog steeds met water en kalk hardt nog steeds uit met lucht. Wat wel veranderde, is dat het poeder kant-en-klaar in een zak zit en het gereedschap lichter en nauwkeuriger is. Hieronder een paar producten waarin je deze geschiedenis terugziet. Wil je de stappen weten? Lees hoe stuc je een muur?, en voor het gereedschap om te plamuren en te schuren plamuurmes, schuren en krabbers.

Wat is de levertijd bij Saniso?

Op een werkdag voor 15:00 besteld? Dan wordt je bestelling de volgende werkdag geleverd, mits die in een pakket past. Palletzendingen hebben een andere levertijd. Saniso heeft duizenden producten op voorraad in Nederland.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling plaats je zo:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of ga direct naar "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Meld je aan voor de nieuwsbrief: scroll naar de onderkant van een willekeurige pagina op saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je bovendien loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Je vindt alle antwoorden in de Saniso FAQ.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van het stucwerk

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #9. Lees ook de vorige editie: de geschiedenis van de waterpas en het schietlood, en editie #1: de geschiedenis van de baksteen. Leuk bruggetje: eeuwenlang was een gemetselde muur maar het halve werk; daarna kwam de stukadoor.