De geschiedenis van de tegel: van Delfts blauw tot keramisch porselein

Foto: tegeltableau met een formele tuin, rond 1700 gemaakt door tegelbakkerij De Delfschevaart in Rotterdam (Museum Rotterdam, objectnr. 5092). Museum Rotterdam, Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 3.0 (bijgesneden)

Bouwweetjes #3 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep

Kijk eens om je heen in je badkamer of keuken: grote kans dat er binnen handbereik een tegel zit. Zo gewoon dat we er bijna niet meer naar kijken. Toch heeft de tegel een lang verhaal, van geglazuurde bakstenen in Babylon en met de hand gehakte mozaïeken in het Alhambra, via middeleeuwse vloeren in Utrecht en de beroemde blauwe Hollandse wandtegel, tot de grote, dunne tegels van keramisch porselein van nu. In deze derde editie van Bouwweetjes nemen we één onderwerp onder de loep: de geschiedenis van de tegel. (Editie #2 gemist? Lees de geschiedenis van het toilet en het riool.)

Waar komt het woord 'tegel' vandaan en hoe oud zijn tegels?

Het Nederlandse tegel en het Engelse tile hebben dezelfde voorouder: het Latijnse tegula, een dakpan van gebakken klei. Dat komt van het werkwoord tegere, 'bedekken'. In de loop der eeuwen schoof de betekenis van 'dakpan' en 'baksteen' op naar de platte wand- en vloertegel die we nu bedoelen. Ook het oude woord tichel hoort erbij.

Het idee om een muur te bekleden met gebakken, geglazuurde klei is heel oud. Het oudste bewijs van geglazuurde baksteen komt uit de Elamitische tempel van Chogha Zanbil in het huidige Iran, uit de 13e eeuw v.Chr. Het beroemdste voorbeeld is de Isjtarpoort van Babylon, rond 575 v.Chr. gebouwd in opdracht van koning Nebukadnezar II. De muren waren afgewerkt met bakstenen in een diepblauw glazuur, dat moest lijken op de edelsteen lapis lazuli, met leeuwen, stieren en draken in reliëf. De stenen werden in houten mallen geperst, één keer gebakken, geglazuurd en daarna nog eens op hogere temperatuur gebakken. Een deel van de poort is herbouwd in het Pergamonmuseum in Berlijn.

De Romeinen gaven ons het woord, en ze zijn beroemd om hun vloeren van mozaïek: afbeeldingen van kleine blokjes steen, glas of keramiek, tesserae genoemd. Zelfs het woord 'tessellatie', een patroon dat een vlak zonder gaten bedekt, komt van het Latijnse tessella: tegeltje. (Voor het verhaal van gebakken klei zelf: lees editie #1, de geschiedenis van de baksteen.)

Hoe reisde de versierde tegel van de islamitische wereld naar de Lage Landen?

Glazuur was de grote doorbraak. Gebakken klei zonder glazuur is poreus; glazuur smelt bij een tweede bakbeurt tot een glasachtig laagje dat water tegenhoudt en het oppervlak makkelijk schoon te maken maakt. Volgens het Nederlands Tegelmuseum werd tinglazuur, dat na het bakken ondoorzichtig en glanzend wit is, rond 1000 tot 600 v.Chr. al in het Midden-Oosten toegepast. Op die witte ondergrond komt beschildering prachtig uit.

In de islamitische wereld groeide tegelwerk uit tot hoge kunst. In Noord-Afrika en al-Andalus ontwikkelden vaklieden zellij: mozaïeken van met de hand gehakte, geglazuurde tegelstukjes die samen ingewikkelde geometrische sterpatronen vormen. In het 14e-eeuwse Alhambra in Granada zijn sommige stukjes maar 2 millimeter breed. Het Spaanse en Portugese woord azulejo, daar nog altijd het gewone woord voor 'tegel', komt van het Arabische al-zillij. Leuk Nederlands bruggetje: de vlakvullingen van het Alhambra waren een belangrijke inspiratiebron voor graficus M.C. Escher.

Vanuit Spanje werd veel tinglazuuraardewerk naar Italië geëxporteerd, waar het bekend werd als majolica. Italiaanse pottenbakkers brachten de techniek daarna naar het noorden: in 1500 vestigde de Italiaanse pottenbakker Guido da Savino zich in Antwerpen. Daar maakten Italiaanse vaklieden veelkleurige tegels met ornamentele patronen, waarbij het hele patroon pas ontstond als je 4 of 16 tegels samen legde.

Hoe zagen middeleeuwse vloertegels eruit?

Lang voor de beroemde blauwe wandtegel waren er vloertegels: plavuizen, vroeger ook wel estrikken genoemd. De best gedocumenteerde middeleeuwse productieplaats in Nederland is de Bemuurde Weerd in Utrecht, net buiten de oude stadsgracht. Vanwege het brandgevaar mochten pottenbakkers niet in de stad werken. Tussen 1275 en 1350 maakten ze daar gekleurde vloertegels.

De methode was vernuftig. Een mal van zo'n 17,5 × 17,5 cm werd met klei gevuld, de randen werden met een breed mes afgestoken en de tegels werden gedroogd. Met alleen loodglazuur kwamen ze rood uit de oven; koperoxide in het glazuur maakte ze vrijwel zwart; een witte sliblaag onder het glazuur maakte ze geel, en koper daarop gaf lichtgroen. Voor kleinere tegels sneden de pottenbakkers de ongebakken tegel tot halverwege in. Na het bakken braken ze hem langs die ritslijnen in vierkantjes, rechthoeken of driehoeken.

Bij opgravingen in 1994–95 in Utrecht vonden archeologen een bijna complete vloer uit het eerste kwart van de 14e eeuw: de vloer van Bloemaert, van in totaal ongeveer 20.000 tegeltjes uit de Bemuurde Weerd. Vloertegels met een gestempeld reliëf kwamen al vanaf de eerste helft van de 13e eeuw voor, vooral in kerken en kloosters. Slechts één zo'n vloer bleef gedeeltelijk bewaard, in de ziekenzaal van het cisterciënzerklooster van Aduard. In Friesland zijn rode en gele exemplaren tot 9 cm dik bekend.

In Engeland waren vanaf de 13e eeuw ingelegde tegels populair. Het patroon is daar niet opgeschilderd, maar gemaakt van verschillende kleuren klei die door de dikte van de tegel lopen, zodat de versiering niet wegslijt als je erover loopt.

Hoe werd de Hollandse wandtegel wereldberoemd?

Na de val van Antwerpen in 1585 trokken veel vaklieden naar het noorden. In de jaren 1570 werd in Middelburg en Haarlem tinglazuuraardewerk gemaakt, in de jaren 1580 in Amsterdam. Begin 17e eeuw ontstonden aardewerk- en tegelbakkerijen in onder meer Utrecht, Delft, Gouda, Hoorn, Enkhuizen, Harlingen, Makkum en Bolsward. In Rotterdam groeide het aantal tegelbakkerijen tot negentien; een tegelbakker die in 1645 overleed, liet een voorraad van bijna 100.000 tegels na.

Rond 1600 kreeg de Hollandse tegel een eigen karakter: in plaats van een ornamentpatroon over meerdere tegels kreeg elke tegel één hoofdmotief, zoals een soldaat, een dier, een schip, een bloem of spelende kinderen, vaak met kleine hoekversieringen. Veel tegelschilders gebruikten prenten van bekende kunstenaars als voorbeeld; er zijn 592 verschillende Bijbelse voorstellingen op tegels bekend.

Waarom waren tegels zo populair? Ze zijn hittebestendig en makkelijk schoon te maken, dus ideaal voor de achterwand van een haard. Ook vochtige muren in moeilijk te stoken huizen hadden baat bij tegels. Met de groeiende welvaart kwamen tegels als plint langs vloeren, in gangen, trappenhuizen en keukens. De typische tegel was zo'n 13 × 13 cm: het witje. In streken als Zeeland, Friesland en Overijssel werden woonkamers en keukens soms van onder tot boven betegeld, en in de Zaanstreek vind je de smuiger, een geheel betegelde schouw die aan de bovenkant naar voren buigt.

Hollandse tegels werden ook op grote schaal geëxporteerd. Tegelbakkers in Rotterdam, Delft, Amsterdam, Harlingen en Makkum maakten op bestelling tableaus voor paleizen, kerken en kloosters in het buitenland, van Portugal en Brazilië tot Rusland. Schilder Cornelis Bouwmeester van de Rotterdamse tegelfabriek De Bloempot maakte grote haven- en riviergezichten; de grootste tableaus die ooit in Nederland zijn gemaakt, hangen in de kloosterkerk Madre de Deus in Lissabon, en er is zelfs een tableau van 931 tegels. Ook het tableau bovenaan dit artikel is rond 1700 in Rotterdam gemaakt.

Waarom is Delfts blauw blauw, en is het echt porselein?

Rond 1602 bracht de handel met China het eerste blauw-witte Chinese porselein naar Holland. Het heette kraakporselein, vermoedelijk naar de Portugese schepen (kraken) die de Hollanders buitmaakten. Alleen de rijken konden het betalen. Toen de aanvoer na de dood van keizer Wanli in 1620 stokte, zagen Nederlandse pottenbakkers hun kans om een goedkoper alternatief te maken. Vanaf ongeveer 1620 werden blauwe tegels gemaakt: de voorstelling alleen in blauw op het witte tinglazuur geschilderd.

Het blauw komt van kobaltoxide. Bij Royal Delft wordt er nog altijd mee geschilderd: het lijkt zwart als je het aanbrengt, maar wordt in de oven blauw. De verschillende tinten blauw ontstaan door er meer of minder water aan toe te voegen.

Maar Delfts blauw is geen porselein. Het is aardewerk met tinglazuur (faience). De pottenbakkers noemden zich 'porseleinbakkers', maar echt porselein kon hier nog niet gemaakt worden: dat lukte voor het eerst in 1709 in Duitsland. Door mergel, een kalkrijke klei, toe te voegen, konden de Delftse bakkers hun aardewerk dunner en fijner maken, en vanaf ongeveer 1615 bedekten ze stukken volledig met wit tinglazuur. Rond 1700 waren er alleen al in Delft 33 bakkerijen. Delft werd zo beroemd dat 'Delfts blauw' nu een verzamelnaam is voor blauw beschilderd aardewerk en tegels, ook als die niet in Delft zijn gemaakt.

De schaal was enorm: Delftse pottenbakkers maakten in twee eeuwen naar schatting 800 miljoen tegels, en in veel Nederlandse huizen zitten nog tegels uit de 17e en 18e eeuw. Eind 17e eeuw kwamen paarse tegels in de mode, behalve in Friesland, waar blauw de hoofdkleur bleef. In de tweede helft van de 18e eeuw verdwenen de bakkerijen een voor een, onder druk van goedkoop Engels aardewerk. Van de 17e-eeuwse Delftse fabrieken is alleen De Porceleyne Fles, opgericht in 1653, onafgebroken in bedrijf gebleven. In 1876 kocht ingenieur Joost Thooft de fabriek om het Delfts blauw nieuw leven in te blazen, en in 1919 kreeg ze het predicaat Koninklijk; nu kennen we haar als Royal Delft. In Makkum is Koninklijke Tichelaar nog actief; de familie Tichelaar leidt het bedrijf sinds 1689 en kreeg in 1960, bij het 300-jarig bestaan, het predicaat Koninklijk.

Hoe wordt een keramische tegel gemaakt, vroeger en nu?

Het basisrecept is niet veranderd: klei, vuur en glazuur. Het Nederlands Tegelmuseum beschrijft de traditionele werkwijze zo: kleisoorten worden gemengd en gewassen, tot platen gewalst, met vormraampjes tot tegels gesneden en gedroogd. Ze worden gebakken op zo'n 1000 °C en daarna aan één kant bedekt met tinglazuur, een witte pap van onder meer tin-as, kwarts, zand en soda. De voorstelling wordt overgebracht met een spons: een vel papier met gaatjes langs de omtrekken, waarop de schilder met een zakje houtskoolpoeder slaat. Na het schilderen gaat de tegel een tweede keer de oven in, waar het glazuur versmelt tot een wit, ondoorzichtig laagje.

Klei die op 800 tot 1000 °C wordt gebakken, wordt aardewerk, en dat is poreus. Moderne porseleintegels worden heel anders gemaakt. De massa bestaat meestal uit 40–50% kaolien en ball clay, 35–45% veldspaat, 10–15% kwarts en minder dan 5% metaaloxiden voor de kleur. De grondstoffen worden nat gemalen tot een slib, in een sproeitoren gedroogd tot fijne korrels (met 4–7% vocht) en onder zeer hoge druk geperst. In een rollenoven op zo'n 1200 °C smelt de veldspaat tot vloeibaar glas dat de minuscule poriën tussen de deeltjes vult. Na afkoelen heb je een dichte, vorstbestendige tegel die bijna geen water opneemt.

Wat is keramisch porselein en waar komt het vandaan?

Keramisch porselein (Italiaans: gres porcellanato, vaak kortweg porcellanato) is de dichte tegel die we net beschreven. Vroeger was porselein veel te duur voor de meeste tegelwerken; de eerste porseleintegels werden in China gemaakt, bijvoorbeeld voor de 15e-eeuwse Porseleinen Toren van Nanjing.

De moderne versie ontstond eind jaren 70 in de regio rond Sassuolo in Italië, in wat vakmensen een echte technologische revolutie noemen: nat malen, persen met zeer hoge drukkracht, sproeidrogen en snel enkelbakken in rollenovens met één laag. Dat gaf veel meer controle en maakte grotere formaten mogelijk. Bakcycli die in tunnelovens vaak langer dan 12 uur duurden, gingen terug naar minder dan een uur. Tegelfabrikant Marazzi had al in 1974 patent gekregen op snel enkelbakken, waarbij scherf en glazuur in één keer worden gebakken. De term 'gres porcellanato' ontstond begin jaren 80.

Sindsdien zijn de formaten steeds groter geworden. Moderne porseleintegels zijn vaak 1600 × 3200 mm, en gespecialiseerde fabrikanten maken zelfs 1840 × 3300 mm. Met digitaal printen met keramische inkt, die in de oven tot 1200 °C wordt ingebakken, kan een tegel nu bijna elke look krijgen: hout, marmer of beton.

Wat betekenen waterabsorptieklassen zoals BIa?

De internationale norm ISO 13006 (en de vergelijkbare norm EN 14411) deelt keramische tegels in op hun vormgeving en hun waterabsorptie: het percentage water dat een tegel opneemt, gemeten in gewicht. Droog geperste tegels krijgen de letter B, geëxtrudeerde tegels de letter A. Een porseleintegel is volgens de norm een volledig verglaasde tegel met een waterabsorptie van 0,5% of minder, in de groepen AIa en BIa.

Hoe lager de waterabsorptie, hoe dichter de tegel. Aardewerktegels, gebakken tot zo'n 1100 °C, zijn niet vorstbestendig; keramisch porselein wel. Dat is een van de redenen waarom het oude witje een wandtegel voor binnen was, terwijl keramisch porselein ook op een terras kan. Welke tegel bij welke ruimte past, is een koopvraag en die herhalen we hier niet: lees onze gids voor keramische vloer-, wand- en tuintegels kopen en waarom keramische tuintegels zo populair zijn.

Hoe werd de tegel in Nederland industrieel?

In de tweede helft van de 19e eeuw ging de traditionele Nederlandse tegelproductie achteruit, door de economische situatie, de concurrentie van industrietegels uit Engeland en Duitsland en omdat behang in de mode kwam, dat veel goedkoper was. In Engeland had Herbert Minton zich toegelegd op ingelegde ('encaustic') tegels; in 1845 richtte hij Minton, Hollins & Co. op, dat duurzame wand- en vloertegels leverde voor kerken, openbare gebouwen en gewone woonhuizen, en zelfs vloeren voor het Capitool in Washington.

In Nederland werd Mosa in Maastricht een grote naam. Het bedrijf werd in 1883 opgericht door Louis Regout en was de eerste Nederlandse porseleinfabriek. In 1888 begon het met keramische wandtegels, en in 1957 opende in Limmel een nieuwe vloertegelfabriek. In 1983 kreeg het bij het 100-jarig bestaan het predicaat Koninklijk. In 2008 produceerden de fabrieken in Maastricht vijf miljoen vierkante meter wand- en vloertegels. Ook in Maastricht had REMA, opgericht in 1888, tijdens het interbellum succes met dubbel hardgebakken vloertegels.

Rond 1900 was er een korte opleving van de versierde tegel: jugendstiltegels verschenen in portieken en in bogen boven ramen. Vanaf 1875 maakten nieuwe technieken tegels kleurrijker en geschikt voor buiten, tegen gevels. Het Nederlands Tegelmuseum toont betegelde winkelinterieurs uit deze periode, zoals viswinkels en slagerijen.

Waar worden tegels nu gebruikt?

Sinds de Victoriaanse tijd zijn tegels de standaard in keukens en badkamers, mede door de opkomst van de badkamer en een beter begrip van hygiëne. Tegels beschermen tegen spetters en zijn makkelijk schoon te houden; daarom zie je ze ook in ziekenhuizen, zwembaden en professionele keukens.

De schaal is enorm: de wereldproductie van keramische tegels, zonder dakpannen, werd voor 2019 geschat op 12,7 miljard m². De grootste producenten van porseleintegels zijn China, Italië, India, Spanje en Turkije. Zelf een wand betegelen? De stappen leggen we hier niet uit: lees hoe je een wand tegelt, stap voor stap.

Wat zijn leuke weetjes over tegels?

• Een tegeltjeswijsheid is een clichématige levenswijsheid zoals je die op wandtegels ziet, vaak op een Delfts blauw tegeltje met een plaatje erbij.
• Het Limburgse Tegelen komt rond 1100 al voor als Tieglon, een naam die met het woord tegel verbonden is.
• De Makkumer familie Tichelaar dankt haar naam aan het vak: Freerk Jans kocht in 1689 en 1694 de twee helften van de fabriek, werd tichelaar en noemde zich daarna ook zo.
• In kasteel Beauregard bij Blois in Frankrijk ligt een vloer van zo'n 7.000 blauwe Hollandse soldatentegels uit ongeveer 1627. Ze waren bedoeld als wandtegels.
• Het Nederlands Tegelmuseum in Otterlo, geopend op 12 juli 1961, heeft een collectie van ruim 10.000 inventarisnummers.
• Royal Delft maakte van 1907 tot 1977 cloisonnétegels, waarbij kleirandjes de verschillende kleuren glazuur van elkaar scheiden.

Wat heb je nu nodig voor een betegelde vloer of wand?

De moderne tegel is de optelsom van al die uitvindingen: een dicht geperste scherf, een glazuur of digitale print, en natuurlijk de materialen om hem vast te zetten. Grote, dichte tegels vragen om een sterkere lijm dan de oude poreuze, en grote formaten vergeven minder hoogteverschil. Hieronder een paar producten waarin je die geschiedenis terugziet. Hoe je ze legt, staat stap voor stap in een wand tegelen; welke tegel je kiest, lees je in keramische tegels kopen.

AIORA grey mat gerectificeerde tegel 60×120 cm (Cersanit)

Een grootformaat, gerectificeerde Cersanit-tegel in betonlook, 60 × 120 cm en 8 mm dik, voor wand en vloer, binnen en buiten. Vorstbestendig, antislipklasse R10b, slijtvastheidsklasse 4; in één verpakking zitten 2 tegels (1,43 m²).

Waarvoor gebruik je het? De tegenhanger van het witje van 13 × 13 cm: een grote, dunne tegel voor wand en vloer, binnen en buiten.

€68,75 incl. btw

€56,82 excl. btw

Bekijk product →

Kerakoll Bioflex tegellijm, 25 kg

Een minerale lijm van Kerakoll voor het hoogwaardig verlijmen van porseleintegels, keramische tegels en natuursteen, zonder afzakken aan de wand en met een lange open tijd. Verbruik ongeveer 1,25 kg/m² per mm laagdikte.

Waarvoor gebruik je het? Dichte, zware porseleintegels hebben een sterkere lijm nodig dan de oude poreuze tegels.

€27,50 incl. btw

€22,73 excl. btw

Bekijk product →

STALCO tegelsnijder en -breker, 600 mm

Een tegelsnij- en breekapparaat op een stevige aluminium tafel, met een geleider van gehard staal en een snijwielslede op kogellagers. Snijdt keramische tegels tot 16 mm dik en heeft een verstelbare stalen aanslag voor schuine sneden.

Waarvoor gebruik je het? Kras en breek: hetzelfde idee als bij de middeleeuwse tegelbakkers in Utrecht, die hun tegels voor het bakken insneden zodat ze die daarna in kleinere stukken konden breken.

€168,76 incl. btw

€139,47 excl. btw

Bekijk product →

STALCO PERFECT nivelleerset SYSTEM 1, 1 mm, 100/100 stuks

Een tegelnivelleersysteem met een dubbele wig en een klikclip dat pas gelegde tegels gelijk houdt met de buurtegels terwijl de lijm uithardt. Voor tegels van 6–14 mm dik, wand en vloer, binnen en buiten; na het uitharden verwijder je de clips.

Waarvoor gebruik je het? Hoe groter de tegel, hoe meer je hoogteverschil tussen twee tegels ziet. Nivelleerclips helpen grote formaten vlak te leggen.

€17,65 incl. btw

€14,59 excl. btw

Bekijk product →

Wat is de levertijd bij Saniso?

Op een werkdag voor 15:00 besteld? Dan wordt je bestelling de volgende werkdag geleverd, mits het in een pakket past. Voor palletzendingen geldt een andere levertijd. Saniso heeft duizenden producten op voorraad in Nederland.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling is zo geregeld:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of direct op "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief: scroll naar onderen op een pagina van saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je ook loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Nog vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Alle antwoorden staan in de Saniso FAQ.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van de tegel

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #3. Lees ook de vorige editie: de geschiedenis van het toilet en het riool, van Romeinse latrine tot hangtoilet, en editie #1: de geschiedenis van de baksteen. Leuk bruggetje: nog voor de tegel was de Isjtarpoort al een muur van geglazuurde bakstenen.