Dakpannen en riet door de eeuwen heen: van Romeinse tegula tot Hollandse pan

Foto: een rieten boerderijdak in Noord-Holland met een vlak van rode dakpannen rond de dakkapel. HdeK, Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 3.0 (bijgesneden, Saniso-logo toegevoegd)

Bouwweetjes #10 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep

Kijk naar een Nederlandse boerderij en je ziet vaak twee daken in één: dik riet bovenop, een vlak rode pannen rond de dakkapel. Die combinatie vertelt een verhaal van meer dan tweeduizend jaar. Riet en stro waren gratis en groeiden overal, gebakken klei was duur maar brandde niet. Branden, koningen, stadskeuren en een paar slimme uitvindingen bepaalden welke van de twee op onze huizen terechtkwam. In deze tiende editie van Bouwweetjes duiken we in één onderwerp: de geschiedenis van dakpannen en riet, hoe beide daken werken, en waarom je ze in Nederland nog zo vaak ziet. (Editie #9 gemist? Lees stucwerk door de eeuwen heen, van kalkpleister tot gips.)

Wat is het verschil tussen een pannendak en een rieten dak?

Allebei houden ze de regen buiten, maar op een heel andere manier. Een pannendak is een laag gebakken klei (of beton) waarbij de pannen elkaar overlappen, zodat het water van de ene pan op de volgende loopt en zo de goot in. De pannen hangen aan horizontale houten panlatten. Een rieten dak is een dikke laag gedroogde plantenstengels, in Nederland bijna altijd riet, die zo steil ligt dat het water over de buitenste paar centimeter wegloopt en nooit binnen komt.

Riet is de oudste van de twee. Wereldwijd is plantaardige dakbedekking nog altijd het meest gebruikte dakmateriaal, simpelweg omdat het bijna overal groeit: stro, riet, zegge, heide en grassen. In Nederland is riet waarschijnlijk het oudste daksysteem dat nog steeds wordt gebruikt.

Hoe oud is het rieten dak?

Zo oud als het bouwen met planten. De vroegste daken in Nederland waren van organisch materiaal: stro, gras en riet. Erfgoeddeskundigen noemen dit het weke dak. Tot in de 14e eeuw was het veruit de goedkoopste oplossing: riet en stro waren vrijwel gratis en arbeid was goedkoop.

Een week dak is ook licht. Riet weegt veel minder dan de meeste andere dakbedekkingen, dus de houten kap eronder hoeft niet zwaar te zijn. Wikipedia rekent het voor: riet weegt ongeveer 130 kilo per kubieke meter, dus een laag van 30 cm weegt zo’n 39 kilo per vierkante meter. Daarom was riet eeuwenlang de logische keus voor boerderijen met een eenvoudige houten kap.

Wie heeft de dakpan uitgevonden?

Gebakken dakpannen van klei zijn vermoedelijk los van elkaar ontstaan in de late steentijd in Griekenland en in China. Een van de oudste bekende voorbeelden is het zogenoemde 'Huis van de dakpannen' in Lerna, Griekenland. De echte doorbraak kwam tussen 700 en 650 v.Chr. rond Korinthe, waar gebakken pannen het rieten dak van de tempels van Apollo en Poseidon vervingen. De reden was brandveiligheid, en binnen vijftig jaar lagen er dakpannen rond het hele oosten van de Middellandse Zee. Sommige Griekse tempels, zoals het Parthenon, kregen zelfs dakpannen van marmer.

De Romeinen maakten het systeem beroemd. Een Romeins dak combineert twee vormen: de tegula, een platte pan met opstaande randen, en de imbrex, een halfronde pan die de naad tussen twee tegulae afdekt. Romeinse pannendaken werden meestal niet vastgespijkerd; de pannen bleven liggen door hun eigen gewicht, wat misschien verklaart waarom ze op vrij flauwe daken voorkomen. Legioenen stempelden hun pannen met het teken van hun eenheid. Goedkoop waren ze niet: één dakpan kon evenveel kosten als anderhalve dag loon.

Het overlappende patroon van de imbrex leverde zelfs een woord op: imbricatie, voor alles wat dakpansgewijs over elkaar ligt.

Waar komen de woorden tegel, tichel en Tegelen vandaan?

Van het Romeinse dak. Het Latijnse tegula komt van het werkwoord tegere, 'bedekken', en is verwant met onze woorden dak, dekken en deken. Vroege Germaanse sprekers namen tegula over, samen met andere Romeinse bouwwoorden zoals muur en venster. Zo werd het tile in het Engels, Ziegel in het Duits en tegel in het Nederlands.

In het Nederlands betekende tegel eerst dakpan. Een tekst uit eind 13e eeuw spreekt van decken met teghelen, dekken met dakpannen. Pas later ging het woord ook baksteen betekenen, en daarna de platte vloer- of wandtegel die we nu kennen. De variant tichel betekent in het zuiden nog altijd onder meer dakpan. Ook Tegelen in Limburg, rond 1100 opgetekend als Tieglon, dankt zijn naam vrijwel zeker aan tegula: er zijn Romeinse ovens voor aardewerk en dakpannen gevonden. Meer over vloer- en wandtegels lees je in de geschiedenis van de tegel.

Waarom verboden Nederlandse steden het rieten dak?

Vanwege brand. In steden waar houten huizen met rieten daken zij aan zij stonden, kon één vonk een hele buurt in de as leggen. Amsterdam brandde twee keer kort na elkaar: in 1421 ging ongeveer een derde van de stad in vlammen op, en op 25 mei 1452 zo’n twee derde. Na de brand van 1452 werd in een keur bepaald dat nieuwe huizen geen rieten dak meer mochten krijgen, maar harde dakbedekking.

Amsterdam stond niet alleen. Vanaf het midden van de 14e eeuw vaardigden Nederlandse steden keuren uit die organische dakbedekking verboden, en sommige steden gaven zelfs subsidie om het overschakelen op harde dakbedekking te stimuleren. Rond 1600 was het weke dak uit de Nederlandse steden verdwenen. Londen had hetzelfde meegemaakt: na een grote brand werden daar in 1212 nieuwe rieten daken verboden, en bestaande daken moesten aan de buitenkant worden bepleisterd om het brandgevaar te verkleinen. Op het platteland, waar huizen verder uit elkaar stonden, bleef riet gewoon.

Hoe is de Hollandse pan ontstaan?

De oudste pannendaken in Nederland waren net als de Romeinse opgebouwd uit twee lagen: een holle onderpan met een bovenpan erover. Ze heten monniken en nonnen. Elders werden zulke pannen over een boomstam of zelfs over het bovenbeen van de maker gevormd. Ze leverden een zwaar dak op, en tegenwoordig zie je ze in Nederland nog maar zelden.

Pannenbakkers zochten iets lichters. In 1466 verscheen de Zwolse quackpan, een gecombineerde onder- en bovenpan. Rond 1500 werd die verdrongen door de Hollandse pan: een gegolfde pan die het dak in één laag en met een kleine overlap bedekt. Omdat hij veel lichter was dan het dubbele dak, konden veel meer bestaande houten huizen een pannendak krijgen. Begin 17e eeuw gingen Hollandse pannen per schip naar het oosten van Engeland en naar Schotland, waar je ze nog altijd op oude gebouwen ziet.

De kleur verraadt hoe een pan is gebakken. Klei met ijzeroxide wordt rood. Sluit je aan het eind van het bakken de luchttoevoer af, het zogenoemde smoren, dan wordt de pan blauwgrijs. Geglazuurde pannen, vaak zwart, waren een statussymbool: ze werden op het dakvlak aan de straatkant gelegd om rijkdom te tonen. Bij boerderijen legde men de zwarte geglazuurde pannen in de dakspiegel, het pannenvlak in het riet, net als het vlak pannen op de foto bovenaan dit artikel.

Hoe was het onder een oud pannendak?

Tochtig. Tot in de 18e eeuw lagen de meeste pannendaken zonder dakbeschot; de pannen hingen direct aan de panlatten. Volgens de gemeente Amsterdam kon wie op zolder sliep wakker worden met sneeuw op de dekens. Dakdekkers legden de pannen daarom 'met de wind mee': er waren linksdekkende en rechtsdekkende Hollandse pannen, zodat de overlap van de heersende wind af wees. Uiteindelijk won de rechtsdekkende pan.

Tegen tocht, inregenen en insneeuwen werden de naden aangestreken met specie of gedicht met strodokken: bosjes roggestro die onder de pannen werden gestoken. Op het platteland gebruikte men die tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw, en ze worden nog altijd gemaakt voor daken met Oudhollandse pannen. Vorstpannen werden gelegd in kalkspecie met koeien- of varkenshaar als wapening. Vanaf de 18e eeuw werd soms een brede strook lood gebruikt in plaats van vorstpannen, en ook de aansluiting van het dakvlak tegen de gevel werd steeds vaker met lood afgewerkt.

Hoe werkt een rieten dak?

Een rieten dak is lichter, dikker en steiler dan je misschien denkt. De rietdekker bevestigt horizontale rietlatten op de sporen, ongeveer 28 cm uit elkaar. Daarop komen bossen eenjarig riet, die met draad aan de latten worden vastgemaakt. Daarvoor gebruikt hij een grote kromme naald, het twijgijzer; tegenwoordig kan het binddraad ook op de lat worden vastgeschroefd. Daarna wordt het riet met een klopper of drijfbord netjes gelijk geslagen. De laag is uiteindelijk 28 tot 30 cm dik.

Het geheim zit in de helling. Riet heeft een dakhelling nodig van 45 graden of steiler. Dan loopt het regenwater over de buitenste centimeters weg en blijft de binnenkant droog. Riet isoleert bovendien verrassend goed: bij windstil weer is de isolatiewaarde van een oud pannendak zonder beschot ongeveer nul, terwijl een traditioneel rieten dak ongeveer Rc 1,5 haalt, aldus het kennisplatform van de rietdekkers, riet.com. Daardoor blijft een rieten huis op hete zomerdagen lekker koel.

En het brandgevaar? Riet is minder brandbaar dan veel mensen denken. Het zou langzaam branden, 'als een dichtgeslagen boek'. De meeste branden in rieten daken beginnen bij houtkachels en slecht onderhouden schoorstenen of rookkanalen.

Hoe veranderde de verbandpan het pannendak?

Door pannen en gewicht te besparen. Op 25 maart 1841 kreeg François-Xavier Gilardoni uit Altkirch in de Elzas patent op een verbandpan: een pan met ribbels en sponningen die in de pannen ernaast, erboven en eronder haken. Je had er maar zo’n 14 tot 15 per vierkante meter van nodig, in plaats van 65 tot 75 platte pannen, en het dak woog ongeveer 38 kilo per vierkante meter in plaats van 65. In het Frans heten ze nog altijd tuiles mécaniques, omdat ze machinaal werden gemaakt. Anders dan de handgevormde Hollandse pan heeft een verbandpan een pers nodig.

In Nederland deden mechanische pannenpersen hun intrede in de tweede helft van de 19e eeuw. Er kwamen nieuwe vormen, zoals de hartvormige Oegstgeester pan en de kruispan, en eind 19e eeuw groeide in Friesland een pannenindustrie. Ook betonnen dakpannen werden in de 19e eeuw ontwikkeld.

Hoe staat het er nu voor met dakpannen en riet?

Allebei springlevend. Nederland telt naar schatting 150.000 gebouwen met een rieten dak, en Nederlandse rietdekkers voorzien jaarlijks zo’n 3.000 huizen, boerderijen en andere panden van een nieuw rieten dak. Nederlands riet kan die vraag niet bijbenen: volgens riet.com wordt ongeveer 75% van het dekriet geïmporteerd, soms zelfs uit China. Het fijne Kalenberger riet uit de Kop van Overijssel wordt nog altijd gebruikt op molens.

De grote verandering kwam in 1971, met de eerste gesloten constructies: riet op een dichte onderconstructie, eerst gespijkerd en later geschroefd. Dit schroefdak verkleinde het brandrisico flink, en volgens riet.com is de verzekeringspremie nu vergelijkbaar met die van een pannendak. Een schroefdak van gemiddeld 28 cm op een plaat van 18 mm heeft een gemiddelde R-waarde van 4,0 m²K/W. Nieuw riet verkleurt binnen twee jaar naar grijsbruin. Een praktische tip van dezelfde bron: zinken goten horen niet onder een rieten dak, want humuszuren die uit het riet spoelen tasten het zink aan.

Bij dakpannen is de keus vooral keramisch of beton. Volgens Wikipedia is het maken van een betonpan tot 45% minder milieubelastend, maar gaat een keramische pan gemakkelijk twee keer zo lang mee. Wat er ook op je dak ligt, regelmatig controleren helpt: lees hoe controleer je je dak na een storm?, en ben je met de zolder bezig, hoe isoleer je een zolder?

Wat zijn leuke weetjes over dakpannen en riet?

• Een dakpan doodde een koning: in 272 v.Chr. stierf Pyrrhus van Epirus nadat een vrouw een dakpan naar zijn hoofd gooide, terwijl hij haar zoon aanviel.
• Het oorspronkelijke Globe Theatre in Londen brandde in 1613 af. De moderne Globe, geopend in 1997, is een van de weinige rieten gebouwen in Londen sinds het verbod van 1212, en het riet ligt daar over een volledig waterdicht modern dak.
• In 1640 verbood de kolonie Massachusetts rieten daken, vanwege het gewicht van de sneeuw erop.
• Sommige Romeinse dakpannen dragen nog pootafdrukken: over de tegula op de foto hierboven liepen een kat en een kind toen de klei nog zacht was.
• Het Huis van de Vijf Zintuigen in Kaatsheuvel wordt het grootste rieten dak ter wereld genoemd.
• Zwarte geglazuurde dakpannen waren het statussymbool van de straat: je legde ze aan de kant die iedereen kon zien.

Wat heb je nu nodig voor werk aan je dak?

Het principe is niet veranderd: pannen hangen nog steeds aan panlatten en overlappen elkaar, en het water moet nog altijd weg kunnen lopen. Wat wel veranderd is, zijn de materialen en de veiligheid op het dak. Hieronder een paar producten waarin je deze geschiedenis terugziet. Voor grotere reparaties op een steil of hoog dak is een dakdekker of rietdekker de veiligste keus.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling plaats je zo:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of ga direct naar "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief: scroll naar de onderkant van een pagina op saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je bovendien loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Je vindt alle antwoorden in de veelgestelde vragen van Saniso.

Veelgestelde vragen over dakpannen en riet

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #10. Lees ook de vorige editie: stucwerk door de eeuwen heen. Leuk verband: in 1212 moest Londen zijn overgebleven rieten daken bepleisteren om ze minder brandbaar te maken.