De geschiedenis van bad en douche: van Romeinse thermen tot inloopdouche

Foto: resten van het Romeinse badhuis van Heerlen in het voormalige Thermenmuseum, met de tegelstapels (pilae) van de vloerverwarming en bakstenen bogen. Foto: Romaine, Wikimedia Commons, CC0 (bijgesneden)

Bouwweetjes #6 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep 

Douche aan en er valt warm water op je, zo lang je wilt. Het grootste deel van de geschiedenis was dat een luxe, of gewoon onbekend. Ruim 4000 jaar geleden bouwden de inwoners van Mohenjo-daro een waterdicht bad van baksteen, de Romeinen verwarmden hele badcomplexen van onderaf, en in Amsterdam werd een douche in elke nieuwe woning pas in 1933 verplicht. In deze zesde editie van Bouwweetjes nemen we één onderwerp onder de loep: de geschiedenis van bad en douche. (Editie #5 gemist? Lees de geschiedenis van de kraan en stromend water, van Romeinse stopkraan tot mengkraan.)

Wat is het oudste bad ter wereld?

Een van de oudst bekende baden is het Grote Bad van Mohenjo-daro, in het huidige Pakistan. Het werd gebouwd in het derde millennium v.Chr. en geldt als het oudste openbare waterbassin uit de oudheid. Het bassin is zo'n 12 bij 7 meter groot en tot 2,4 meter diep, met aan beide uiteinden een brede trap. De bouwers maakten het waterdicht met nauwkeurig passende bakstenen, op hun kant gelegd in gipsmortel, en een dikke laag bitumen (natuurlijke teer) langs de wanden. De vloer liep af naar een kleine uitlaat in een hoek, die het gebruikte water naar een afvoer leidde. De meeste onderzoekers denken dat het bad een bijzondere religieuze functie had, zoals reiniging, en niet bedoeld was om je dagelijks te wassen.

De oude Grieken kenden de douche al: in Pergamon zijn gemeenschappelijke doucheruimtes gevonden, en op Grieks aardewerk zie je mensen die zich onder een waterstraal wassen, met stangen om hun kleren aan op te hangen.

Hoe werkten de Romeinse thermen?

Voor de Romeinen was baden een sociale gebeurtenis. In openbare badhuizen waste je je, maar je ontmoette er ook mensen en las er zelfs, en veel Romeinen baadden meerdere keren per week, zo niet elke dag. Een bezoek volgde een vaste route. Je kleedde je uit in het apodyterium (kleedruimte) en ging via het tepidarium (lauwe ruimte) en het caldarium (warme ruimte) naar het frigidarium (koude ruimte). Veel thermen hadden ook een zweetruimte en een sportplein, de palaestra.

De warmte kwam van onderen. Bij een hypocaustum (van het Griekse hypo, onder, en kaio, branden) blies een oven hete lucht en rook onder een vloer die op tegelstapeltjes rustte, de pilae, en via holle bakstenen omhoog door de muren. De ruimtes het dichtst bij de oven waren het warmst. Een hypocaustum stoken was duur en arbeidsintensief, want het vuur vroeg voortdurend aandacht en veel brandstof.

Het bekendste voorbeeld zijn de thermen van Caracalla in Rome, geopend in 216 n.Chr. Het hoofdgebouw was 214 bij 110 meter en bood plaats aan naar schatting 1600 badgasten tegelijk. De warme ruimte had een koepel van bijna 36 meter doorsnee, bijna zo groot als de koepel van het Pantheon. De thermen waren gratis en voor iedereen open, kregen hun water via een eigen aquaduct, en de ovens verstookten naar schatting zo'n 10 ton hout per dag. Waar het afvalwater van de Romeinen heen ging en hoe hun latrines werkten, lees je in editie #2: de geschiedenis van het toilet en het riool.

Waren er Romeinse thermen in Nederland?

Ja. De Romeinse nederzetting Coriovallum, het huidige Heerlen, had een groot openbaar badhuis. Het werd bij toeval gevonden: op 18 juni 1940 stootte de ploeg van een boer op een stuk van een zuil. Bij opgravingen in 1940 en 1941 kwamen de fundamenten tevoorschijn, die daarna weer met zand werden bedekt en in 1975 opnieuw werden blootgelegd. Volgens conservator Karen Jeneson werd het badhuis rond 40 n.Chr. gebouwd, in twee fasen. Het badgebouw was 50 bij 50 meter en had een kleedruimte, een zweetruimte, twee koude baden, een lauwe en een warme ruimte, met daarbij een openluchtzwembad, een sportplein, toiletten en winkeltjes. De resten van het hypocaustum zijn nog altijd indrukwekkend: je ziet ze op de foto bovenaan deze blog.

Vanaf 1977 waren de resten te zien in het Thermenmuseum, onder een grote stalen overkapping. Ze gelden als het oudste, grootste en best bewaarde gebouw uit de oudheid in Nederland. Het museum sloot in september 2024; een nieuw Romeins museum rond het badhuis moet in 2028 opengaan.

Baadden mensen in de middeleeuwen?

Vaker dan je zou denken. Steden in de Lage Landen hadden openbare badhuizen, stoven genoemd (verwant met het Duitse Stube, kamer). Kleinere steden als Leuven en Maastricht hadden er zo'n vijf, de grote steden Gent en Brugge twintig tot dertig, en ze komen voor in de stadsverordeningen van Amsterdam en Utrecht. Een stoof bood kuipbaden en stoombaden. In sommige baadden mannen en vrouwen samen, andere hadden aparte baden. Vaak kon je er eten en drinken, overnachten en je laten scheren. Badhuizen waren ook plekken waar je het nieuws hoorde: een spreekwoord uit 1550 zegt "In stoven, barbiershuysen ende muelenen verneemt men alle dinghen". De Stoofstraat in 's-Hertogenbosch is ernaar vernoemd.

Rijke mensen baadden ook thuis, meestal in een grote houten kuip met een linnen doek erin tegen splinters.

Waarom verdwenen de openbare badhuizen?

Vanaf de 16e eeuw raakten de openbare badhuizen snel in verval. Daar speelden verschillende dingen mee. Er was het gevaar van besmetting, met de pest en de nieuwe ziekte syfilis. De stoven werden vaak in één adem genoemd met bordelen, wat ze een slechte naam gaf. Rond de Reformatie werden de religieuze bezwaren tegen naaktheid sterker. En men ging geloven, ten onrechte, dat baden de poriën opende, zodat ziektes het lichaam in konden. In de Nederlandse steden waren de stoven aan het eind van de 17e eeuw verdwenen.

Wie heeft de douche uitgevonden?

De eerste bekende mechanische douche werd in 1767 in Engeland gepatenteerd door William Feetham, een kachelmaker uit Londen. Met een handpomp pompte je water in een bak boven je hoofd, en met een trekketting liet je het los. Het sloeg niet aan: het water kon niet worden verwarmd, en hetzelfde vuile water werd steeds opnieuw rondgepompt.

De doorbraak kwam voort uit hygiëne en zuinigheid. In 1872 verving de Franse arts François Merry Delabost, hoofdarts van de gevangenis Bonne Nouvelle in Rouen, de losse baden van de gevangenen door gemeenschappelijke douches: eerst zes en later acht hokjes, met water dat met stoom werd verwarmd. Tot acht gevangenen konden zich tegelijk wassen, in minder dan vijf minuten en met maar twintig liter water. Onder zijn leiding kreeg het Franse leger in de jaren 1870 douches in de kazernes, en in 1879 volgde het Pruisische leger, net als gevangenissen en kostscholen. In 1883 presenteerde de Duitse arts Oskar Lassar in Berlijn een ontwerp voor een volksbadhuis met douchecellen. Dat was zo efficiënt ingericht dat de toegang veel goedkoper kon zijn dan in de oude badhuizen, en binnen een paar jaar bouwden steden als Berlijn, Wenen en München eenvoudige, goedkope openbare douches. De eerste douche in een openbaar badhuis kwam er in 1887 in Wenen.

Het woord douche hebben we uit het Frans geleend. Het gaat via het Italiaanse doccia, waterstraal, terug op een ouder doccia, buis, waarschijnlijk van het Latijnse ductus, waterleiding: dezelfde stam als in aquaduct. In het Middelnederlands zei men gewoon stort of stortbad.

Wanneer kwam het bad in huis?

De eerste badkuipen waren van hout, en dat past niet goed in een vochtige ruimte. IJzer deed het beter: eerst gegalvaniseerd, later geëmailleerd tegen roest. Emaille werd rond 1850 voor het eerst commercieel aangebracht op plaatijzer en staal, en rond 1887 verdiende David Dunbar Buick (ja, de oprichter van het automerk) zijn fortuin met betere manieren om plaatstaal en gietijzer te emailleren. Het bad op klauwpoten, van gietijzer met een porseleinen laag, gold eind 19e eeuw als luxeartikel. Aan het eind van die eeuw kwamen eigen baden met warm stromend water steeds vaker voor in welgestelde huizen in Groot-Brittannië en Amerika.

Lange tijd hadden de meeste badkuipen de vorm van een drinkbak voor vee. Dat veranderde pas met thermisch gevormd acryl: in 1979 pasten de Amerikaanse broers James en Richard Wheeler het acryl van buitenspa's aan om er acrylbaden van te maken. Tegenwoordig zijn baden van thermisch gevormd acryl, geëmailleerd staal of gietijzer, of glasvezelversterkt polyester. En elk bad heeft een overloop, zodat het niet overstroomt als je de kraan vergeet.

Wat waren de Nederlandse badhuizen?

Aan het eind van de 19e eeuw werd hygiëne een publieke zaak. Veel arbeiderswoningen werden opgeleverd zonder enige wasgelegenheid, en daarom bouwden steden openbare badhuizen, waar je voor een klein bedrag kon douchen of een bad kon nemen. In Nederland bestonden ze van ongeveer 1900 tot 1980, gestookt met kolen of stadsgas.

Amsterdam laat zien hoe het ging. In 1883 opende aan de Amsteldijk een luxe badhuis voor de gegoede burgerij, en in 1890 kwamen er op particulier initiatief volksbadhuizen op het J.D. Meijerplein en het Karthuizerkerkhof. Particuliere badhuizen trokken weinig bezoekers, en daarom begon de stad bij de kinderen: vanaf 1891 kregen leerlingen van twee lagere scholen één keer per week een gratis warme douche. Het eerste badhuis dat de stad zelf bouwde, opende in 1911 aan de Funenkade, het tweede in 1916 aan de Zaanstraat. In 1920 presenteerde wethouder De Miranda een Badhuizenplan, waarmee er zeven bij kwamen. Met affiches en campagnes werd de 'waterbeschaving' gepromoot. Op het hoogtepunt, in 1956, telden de Amsterdamse badhuizen 1,9 miljoen bezoeken; in 1986 waren dat er nog 80.000, en de laatste badhuizen sloten in de jaren 80 en 90. Veel gebouwen bestaan nog en hebben nu een nieuwe functie, als theater, restaurant of brouwerij.

Wanneer kregen Nederlandse huizen een eigen badkamer?

Langzaam. Eerst kwam het leidingwater (hoe dat bij de kraan kwam, lees je in editie #5), maar het duurde tot diep in de 20e eeuw voordat elke woning een eigen bad of douche had. In 1933 schreef de Amsterdamse bouwverordening voor dat elke nieuwe woning een eigen douche moest hebben, en het bezoek aan de badhuizen nam geleidelijk af. Landelijk had bij de volkstelling van 1971 67% van de Nederlandse woningen een bad of douche. 19% had helemaal geen badgelegenheid, en 14% had een lavet of wastrog: een grote gootsteen die ook dienstdeed als bad voor de kinderen. Met aardgas en een eigen badkamer werden de openbare badhuizen overbodig. Over het algemeen werd een eigen douche in huis pas in de jaren 70 gewoon.

Hoe werken een inloopdouche en een regendouche?

Veel nieuwe badkamers hebben een inloopdouche: zonder deur of gordijn, vaak met alleen een glazen wand. In het Engels heet dat soms een 'Roman shower'. Technisch is het een kleine natte ruimte: de vloer moet onder afschot naar een afvoer lopen, en die afvoer heeft een sifon die rioollucht tegenhoudt. Omdat het water op vloer en wanden komt, moet de ondergrond onder de tegels waterdicht zijn. Hoe je een vlakke inloopdouche als één systeem opbouwt, lees je in Proshower: een vlakke inloopdouche bouwen met Progress Profiles; de waterdichte laag onder de tegels staat in natte ruimte waterdicht maken voor het tegelen: de Kerakoll-manier.

Ook de douchekop veranderde. In het laatste decennium van de 20e eeuw kwamen er koppen met sproeiers van siliconenrubber, waar je kalkaanslag veel makkelijker afhaalt. Bovendien werden de koppen groter: in 2007 hadden de grootste losse douchekoppen een doorsnee van bijna 25 cm, voor een zogeheten regendouche, en inbouwversies gingen tot 60 cm. Een thermostaatkraan houdt de temperatuur constant; hoe dat werkt, lees je in de geschiedenis van de kraan.

Bad of douche: wat kost meer water?

In 2021 had 99% van de Nederlanders een douche, en vier op de tien hadden een bad, meestal een ligbad. Een bad kostte gemiddeld 142,4 liter water, een gemiddelde douchebeurt 56,9 liter. Douchen is thuis de grootste waterpost: 46,2 liter per persoon per dag.

De douchekop maakt veel uit. In 2021 had bijna 39% van de Nederlanders een waterbesparende douchekop en 24% een regendouche. Een douchebeurt met een waterbesparende kop kostte gemiddeld 44,6 liter, met een regendouche 72,5 liter. Een waterbesparende douchekop laat maximaal 7,2 liter per minuut door, en volgens Milieu Centraal bespaar je 40% als je een regendouche vervangt door een waterbesparende kop.

Wat zijn leuke weetjes over bad en douche?

• De Engelse stad Bath is vernoemd naar haar Romeinse thermen, die rond natuurlijke warmwaterbronnen werden gebouwd.
• De thermen van Caracalla bleven in gebruik tot in de jaren 530, ruim drie eeuwen.
• De gevangenisdouches van Delabost uit 1872 wasten acht gevangenen in minder dan vijf minuten, met twintig liter water.
• De eerste mechanische douche uit 1767 pompte steeds hetzelfde vuile water rond.
• Tot halverwege de 19e eeuw bezochten de meeste Japanners dagelijks een sentō, een openbaar badhuis, omdat er thuis geen badgelegenheid was.
• In 1971 had 14% van de Nederlandse woningen nog een lavet of wastrog, die ook als kinderbad diende.
• Douche en aquaduct hebben waarschijnlijk dezelfde Latijnse stam: ductus, leiding.
• Het Romeinse badhuis van Heerlen werd gevonden doordat een ploeg op 18 juni 1940 een zuil raakte.

Wat heb je nu nodig voor bad en douche?

Niemand hoeft nog een oven onder de vloer te stoken, en een kaartje voor het badhuis heb je ook niet meer nodig. Een bad, een douche en een waterdichte voeg horen nu bij bijna elke woning. Hieronder een paar producten die bij dit verhaal passen.

Wat is de levertijd bij Saniso?

Op een werkdag voor 15:00 besteld? Dan wordt je bestelling de volgende werkdag geleverd, mits het in een pakket past. Voor palletzendingen geldt een andere levertijd. Saniso heeft duizenden producten op voorraad in Nederland.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling is zo geregeld:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of direct op "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief: scroll naar onderen op een pagina van saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je ook loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Nog vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Alle antwoorden staan in de Saniso FAQ.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van bad en douche

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #6. Lees ook de vorige editie: de geschiedenis van de kraan en stromend water, en editie #2: de geschiedenis van het toilet en het riool. Leuk bruggetje: het woord douche heeft waarschijnlijk dezelfde Latijnse stam, ductus (leiding), als de aquaducten die de Romeinse thermen van water voorzagen.