De geschiedenis van glas en het raam: van kroonglas tot tripleglas

Foto: een van de Goudse Glazen, de beroemde gebrandschilderde ramen van de Sint-Janskerk in Gouda. Dosseman, Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 4.0 (bijgesneden)

Bouwweetjes #7 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep

Kijk even naar buiten: je kijkt door gesmolten zand. We staan bijna niet meer stil bij glas, maar het grootste deel van de geschiedenis was een helder, vlak raam een luxe. De Romeinen zetten dik, troebel gegoten glas in hun eerste ramen, middeleeuwse kerken vulden enorme vensters met kleine stukjes glas in lood, en in Nederland betaalde je ooit belasting per raam. Nu houdt een ruit van HR++- of tripleglas de warmte binnen. In deze zevende editie van Bouwweetjes nemen we één onderwerp onder de loep: de geschiedenis van glas en het raam. (Editie #6 gemist? Lees de geschiedenis van bad en douche, van Romeinse thermen tot inloopdouche.)

Waar begint de geschiedenis van glas en het raam?

Lang voordat iemand glas maakte, gebruikten mensen het al. Obsidiaan, natuurlijk vulkanisch glas, werd al in de steentijd gebruikt voor pijlpunten en messen. Door mensen gemaakte glazen voorwerpen gaan terug tot ongeveer 3500 v.Chr., en archeologen denken dat het eerste echte glas werd gemaakt aan de kust van Noord-Syrië, in Mesopotamië of in het oude Egypte.

De Romeinse schrijver Plinius de Oudere vertelde een mooi verhaal: Fenicische handelaren zouden bij de rivier de Belus per ongeluk glas hebben ontdekt. Historici zien dat eerder als een weerspiegeling van de Romeinse glashandel, die het zeer zuivere zand uit dat gebied waardeerde, dan als de echte ontdekking. Het oudste geschreven recept is nuchterder. Op een Assyrisch kleitablet van ongeveer 650 v.Chr. staat: 'Neem 60 delen zand, 180 delen as van zeeplanten, 5 delen kalk – en je krijgt glas.'

Waar is glas van gemaakt en hoe wordt het gemaakt?

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zegt het simpel: glas is gesmolten zand dat zonder te kristalliseren afkoelt tot een vaste stof. Wetenschappers noemen het een amorfe vaste stof: de atomen hebben geen regelmatig kristalpatroon, en daarom gaat licht er recht doorheen.

Zuiver kwartszand (silica) smelt pas bij 1723 °C, te heet voor vroege ovens. Daarom voegden glasmakers een vloeimiddel toe: eerst potas uit de as van hout of planten, later soda. Soda verlaagt het smeltpunt maar maakt glas zwakker, dus wordt er kalk toegevoegd voor sterkte en duurzaamheid. Vensterglas bestaat in de kern nog steeds uit dat drietal, zand, soda en kalk, meestal aangevuld met glasscherven, die het smelten ook makkelijker maken. Dit natronkalkglas bevat ongeveer 70% silica en is goed voor zo'n 90% van al het glas dat nu wordt gemaakt. Afhankelijk van de soort wordt het mengsel gesmolten bij 1300 tot 1600 °C.

Kijk naar de rand van een ruit en je ziet een lichtgroene tint: die komt van sporen ijzeroxide in het zand. Vroeger voegden glasmakers mangaan toe om glas kleurloos te maken, maar mangaan verkleurt in zonlicht langzaam naar paars. Daarom hebben sommige huizen aan de Amsterdamse grachten paarse ruiten.

Wanneer kregen ramen voor het eerst glas?

Voor er glas was, werden raamopeningen gesloten met luiken, of met dunne, doorschijnende materialen zoals platgemaakte hoorn, papier of dunne plakjes marmer. Het Engelse woord window herinnert nog aan het open gat: het komt van het Oudnoorse vindauga, 'windoog'. Veel Germaanse talen namen voor een raam met glas juist het Latijnse woord fenestra over, zoals het Duitse Fenster.

De Romeinen zijn de eerste bekende gebruikers van glas in ramen. Het glasblazen, in de 1e eeuw v.Chr. uitgevonden aan de Syrisch-Judese kust, maakte glas veel goedkoper: glazen vaatwerk werd goedkoop vergeleken met aardewerk. Rond 100 n.Chr. leerden glasblazers in Alexandrië met mangaandioxide helder glas te maken, en gingen de Romeinen glas in gebouwen gebruiken. Hun gegoten vensterglas was optisch matig, maar het verscheen in de belangrijkste gebouwen van Rome en in de luxe villa's van Herculaneum en Pompeii. Het liet bovendien de warmte van de zon binnen en hield warme lucht vast.

In onze streken kwam vensterglas pas echt op gang vanaf de late Middeleeuwen, en dan eerst vooral in kerken. Blank vensterglas was zo duur dat alleen de rijken het konden betalen, in kastelen en grote stenen stadshuizen. Zelfs in Engeland werd glas pas in het begin van de 17e eeuw gewoon in de ramen van gewone huizen.

Hoe werd vensterglas met de hand gemaakt?

Eeuwenlang was een vlakke ruit een kunststukje. Voor kroonglas (ook maanglas) blies de glasblazer een bol, nam die over op een ijzeren staaf en draaide die zo snel rond dat hij openklapte tot een vlakke, ronde schijf van ongeveer 1,20 meter doorsnede. Het midden, met het litteken van de staaf, bleef dik: de 'bullseye', die voor goedkopere ramen werd gebruikt. Uit een ronde schijf kon je het zuinigst ruitvormige stukken snijden, en volgens de RCE komt daar ons woord ruit voor een stuk vensterglas vandaan. Schijven- en kroonglas werden gemaakt vanaf ten minste de 7e eeuw tot het begin van de 20e eeuw.

Bij cilinderglas slingerde de glasblazer een geblazen bol heen en weer tot een lange, holle cilinder. De uiteinden werden eraf gesneden, de cilinder werd in de lengte opengesneden en daarna in een strekoven vlak uitgerold. De methode heeft Romeinse wortels; Duitse ambachtslieden ontwikkelden er in de 11e eeuw een manier mee om vensterglas te maken. Begin 19e eeuw waren de cilinders zo'n 1,8 tot 2,4 meter lang en 25 tot 36 cm breed, en dat beperkte de breedte van een ruit. Cilinderglas wordt nog steeds gemaakt voor glas-in-loodramen, in ruim vijfduizend kleuren.

Waarom hadden oude ramen kleine ruitjes in lood?

Omdat grote ruiten simpelweg niet te maken waren. In de gotiek werden vensteropeningen enorm groot, en die vulde men met stukken glas in H-vormige loodlijsten, die op de kruispunten aan elkaar werden gesoldeerd. Om het raam waterdicht te maken, wordt tussen het lood en het glas een zachte, olieachtige kit gewerkt. De oudste gebrandschilderde ramen die in Nederland nog op hun oorspronkelijke plek zitten, dateren uit de 16e eeuw, en de mooiste ervan, de Goudse Glazen in de Sint-Janskerk in Gouda (de foto bovenaan), zijn wereldberoemd.

In huizen werd het kruiskozijn (een raam dat in vieren is gedeeld door een middenstijl en een tussendorpel) eerst alleen met luiken gesloten. Later kregen de twee bovenlichten glas in lood, en na ongeveer 1650 werd het glas in houten roeden gezet. De onderramen kregen luiken, en later ook glas. Het schuifraam werd in de tweede helft van de 17e eeuw ontwikkeld. In Engeland vervingen contragewichten na 1670 de pinnen waarmee het raam open bleef staan, en in Nederland werd het schuifraam voor het eerst in 1685 toegepast.

Betaalde je vroeger echt belasting op je ramen?

Ja. Engeland en Wales voerden in 1696 een vensterbelasting in, die pas in 1851 werd afgeschaft. Nederland kreeg op 1 januari 1812, onder Franse heerschappij, een belasting op deuren en vensters. Het idee was simpel: de inspecteur hoefde niet naar binnen. Hij telde de buitendeuren en -vensters en rekende per deur of venster een bedrag, dat onder meer afhing van het aantal inwoners van de gemeente en de verdieping waarop het raam zat. In 1821 kon dat 40 cent zijn, maar ook meer dan een gulden. Woonhuizen met een jaarlijkse huurwaarde onder de 20 gulden waren vrijgesteld, net als dakvensters en zolders of kelders die niet geschikt waren om in te wonen.

Mensen vonden er wat op. Ze metselden vensters dicht, pleisterden soms de gevel wit of schilderden er zelfs een nepraam op. Wie een nieuw huis bouwde, koos gewoon voor minder maar grotere ramen, want de grootte van een venster telde niet mee. Het omgekeerde kwam ook voor: een boerderij met veel vensters in de voorgevel liet zien dat er een welgestelde familie woonde. De belasting verdween pas in 1896, onder meer om de hard nodige woningbouw in de overvolle steden niet in de weg te staan.

Niet elk blind venster is overigens een belastingverhaal. In de Archipelbuurt in Den Haag staan muren met raamvormig metselwerk dat nooit een echt raam is geweest. (Benieuwd naar de stenen zelf? Lees de geschiedenis van de baksteen.)

Is glas een vloeistof? Waarom zijn oude ruiten onderaan dikker?

Misschien heb je gehoord dat oude kerkramen onderaan dikker zijn omdat glas in de loop van eeuwen langzaam naar beneden stroomt. Dat is een fabeltje. Zodra glas is gestold, stroomt het niet meer. De golvingen en dikkere randen in oud glas zaten er al op de dag dat het werd gemaakt: handgemaakt kroon- en cilinderglas was nu eenmaal nooit helemaal gelijkmatig. Een studie uit 2017 naar middeleeuws glas uit Westminster Abbey, uit 1268, berekende dat het hooguit 1 nanometer per miljard jaar kan stromen. Onmogelijk om in een mensenleven te zien, of zelfs in de levensduur van het heelal.

Hoe werd glas groot en perfect vlak?

Rond 1900 namen machines het over. In 1901 lukte het de Belgische ingenieur Emile Gobbe om een band vloeibaar glas recht omhoog te trekken, en vanaf 1905 verbeterde hij het proces samen met Emile Fourcault. Dit getrokken glas heeft trekstrepen, waardoor je onder een schuine hoek een vertekend beeld kunt zien. Voor perfect vlak glas, voor spiegels en etalages, werd glas sinds 1685 op een ijzeren tafel gegoten en daarna aan beide kanten geslepen en gepolijst: spiegelglas, prachtig maar duur.

De echte revolutie was floatglas. In de jaren 50 ontwikkelden Sir Alastair Pilkington en Kenneth Bickerstaff in Engeland een procedé waarbij vloeibaar glas over een bad van vloeibaar tin wordt gegoten, waarop het blijft drijven. Het tin geeft een spiegelgladde onderkant, de hitte boven het glas een spiegelgladde bovenkant. De grondstoffen worden gesmolten bij ongeveer 1500 °C, en op het tin koelt het glas af van zo'n 1100 tot 600 °C voordat het op rollen wordt getild. Het procedé werd in 1959 geïntroduceerd en levert een glasband tot 3,21 meter breed. Bijna al het vensterglas is nu floatglas.

Nederland, met weinig geschikt zand en hout, is nooit een ideale plek geweest om glas te maken. Floatglas werd hier vanaf ongeveer 1962 toegepast en nam pas echt een vlucht nadat de productie in Nederland in 1984 begon. Grotere platen veranderden de architectuur: denk aan het Glaspaleis in Heerlen (1935, ontwerp Frits Peutz) met zijn glazen gevels. Tip om oud glas te herkennen: gebouwen van voor 1915 hadden van oorsprong cilinder- of schijvenglas; na 1915 nam getrokken glas het snel over.

Wanneer kwam dubbel glas naar Nederland?

Glas isoleert slecht, dus een huis verliest veel warmte via de ramen. In de jaren 70 van de 19e eeuw begon men in Schotland, Duitsland en Zwitserland een tweede ruit te plaatsen. Een afgesloten eenheid van twee ruiten werd in de Verenigde Staten al in 1865 gepatenteerd, maar werd pas in de jaren 30 en 40 van de 20e eeuw een commercieel product. In Nederland verscheen dubbel glas eind jaren 40 (de RCE noemt zowel 1946 als 1948). De grote doorbraak kwam pas na de oliecrisis van 1973, toen de overheid subsidie gaf en iedereen begon te begrijpen dat je met dubbel glas zo'n 40% energie kon besparen ten opzichte van enkel glas.

Hoe werkt het? Twee ruiten worden op een afstandhouder gelijmd, zodat er een afgesloten spouw met droge lucht of gas ontstaat. In de afstandhouder zit een droogmiddel dat vocht in de spouw opneemt. Gaat die afdichting kapot, dan beslaat de ruit aan de binnenkant, tussen de twee glasplaten, en moet hij worden vervangen.

Wat betekenen HR, HR+, HR++ en tripleglas?

HR staat voor hoog rendement. Het geheim is een onzichtbare coating: een flinterdun metaallaagje dat onder vacuüm op het glas wordt aangebracht en warmte terugkaatst naar de kamer, terwijl het licht doorlaat. Milieu Centraal legt het verschil uit: bij HR- en HR+-glas zit gewone droge lucht tussen de glasplaten, bij HR++- en tripleglas een edelgas, meestal argon, dat beter isoleert. Hoe goed glas isoleert, zie je aan de U-waarde: hoe lager, hoe beter.

HR++ heeft een U-waarde van 1,2 of lager en past vaak in bestaande kozijnen; voor tripleglas zijn meestal nieuwe, isolerende kozijnen nodig. De nieuwste stap is vacuümglas: twee ruiten met een spleet van maar 0,2 mm waaruit de lucht is gezogen. Het werd sinds 1996 in Japan gemaakt en in 2004 in Nederland geïntroduceerd. Met een dikte van ongeveer 8 mm isoleert het volgens Milieu Centraal even goed als tripleglas.

Glas is maar een deel van een warm huis: tocht langs kozijnen en versleten kitvoegen tellen ook mee. Die controles herhalen we hier niet; lees je huis winterklaar maken.

Wat zijn leuke weetjes over glas en ramen?

• Het woord ruit komt van de ruitvormige stukjes die uit ronde schijven kroonglas werden gesneden.
• Paarse ruiten aan de Amsterdamse grachten zijn oud glas met mangaan dat in het zonlicht is verkleurd. Later werd glas zelfs met opzet paars gemaakt, om rijk over te komen.
• Het Engelse woord window betekent letterlijk 'windoog'.
• Gelaagd veiligheidsglas begon met een ongelukje: in 1903 liet de Franse chemicus Edouard Benedictus een fles met een oplossing van nitrocellulose vallen. Het glas barstte, maar viel niet uit elkaar. In 1909 kreeg hij patent op zijn veiligheidsglas.
• Na de inslag van een V2-raket in de Archipelbuurt in Den Haag in januari 1945 was glas zo schaars dat kapotte ruiten werden gerepareerd door kleine stukjes glas met lood aan elkaar te zetten. Zulke ramen waren daar tot lang na de oorlog te zien.
• In een monument in Nederland mag je een gebroken ruit vergunningsvrij vervangen.

Wat heb je nu nodig om met glas en ramen te werken?

Glas maken is werk voor de fabriek, maar een klein ruitje snijden, een gat boren of een voeg rond een raam afkitten doen veel klussers zelf. Glasranden zijn scherp, dus draag snijbestendige handschoenen en oogbescherming; hoe snijniveaus werken lees je in snijbestendige handschoenen, snijniveau A tot F. Hieronder een paar producten waarin je deze geschiedenis terugziet.

Wat is de levertijd bij Saniso?

Op een werkdag voor 15:00 besteld? Dan wordt je bestelling de volgende werkdag geleverd, mits die in een pakket past. Palletzendingen hebben een andere levertijd. Saniso heeft duizenden producten op voorraad in Nederland.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling plaats je zo:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of ga direct naar "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Meld je aan voor de nieuwsbrief: scroll naar de onderkant van een willekeurige pagina op saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je bovendien loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Je vindt alle antwoorden in de Saniso FAQ.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van glas en het raam

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #7. Lees ook de vorige editie: de geschiedenis van bad en douche, van Romeinse thermen tot inloopdouche, en editie #1: de geschiedenis van de baksteen. Leuk bruggetje: let de volgende keer dat je langs een oude bakstenen gevel loopt eens op dichtgemetselde ramen uit de tijd van de vensterbelasting.