Hout in de bouw door de eeuwen heen: van houtskelet tot gelamineerd hout

Foto: een houtskeletwoning in aanbouw (Johnsonville, Nieuw-Zeeland). L Maule, Wikimedia Commons, licentie CC BY-SA 4.0 (bijgesneden tot 1600×900, Saniso-logo toegevoegd)

Bouwweetjes #11 · Elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep

Voor stenen muren en betonnen vloeren was er hout. Stijlen, balken en planken droegen daken, schuren en stadshuizen – en dat doen ze nog steeds. Wat veranderde, is hoe we dat hout zagen, verbinden en verlijmen. In deze elfde editie van Bouwweetjes duiken we in één onderwerp: de geschiedenis van hout in de bouw, hoe hout als materiaal werkt, de Nederlandse houtskelettraditie en het constructiehout van nu. (Editie #10 gemist? Lees dakpannen en riet door de eeuwen heen, van Romeinse tegula tot Hollandse pan.)

Wat bedoelen we met hout in de bouw?

Bouwers gebruiken hout grofweg op twee manieren. Bij houtskeletbouw (HSB) draagt een skelet van stijlen en balken de lasten; de vakken ertussen kun je vullen met vlechtwerk en leem, baksteen, planken of moderne panelen. Bij massief houtbouw of blokbouw is de wand zelf gestapeld hout. Vakwerk is houtskelet waarbij het frame aan de buitenkant zichtbaar blijft. Daarbij komt vandaag constructiehout uit de fabriek: multiplex, gelamineerd hout (glulam) en kruislaaghout (CLT), gemaakt door kleinere stukken te verlijmen tot grote, stabiele elementen.

Hoe oud is houtbouw?

Ouder dan metalen gereedschap. Dendrochronologie op vier vroeg-neolithische waterputten in Oost-Duitsland dateerde 151 eiken balken tussen 5469 en 5098 v.Chr. De bekledingen hebben gekeepte hoekverbindingen en zelfs pen-en-gatverbindingen met houten wiggen – timmerwerk dat laat zien dat complexe houtbouw niet op metaal hoefde te wachten. Onderzoekers noemen deze putten de oudst bekende houtarchitectuur ter wereld. Houten huizen, schuren en tempels volgden waar bos en landbouw elkaar ontmoetten.

Een bekende latere momentopname is het huis van opus craticum in Herculaneum, begraven door de Vesuvius in 79 n.Chr.: een houten skelet met een vlechtwerkachtige vulling, al beschreven door Vitruvius.

Hoe werkt hout als bouwmateriaal?

Hout is sterk in de vezelrichting en zwakker dwars erop. Daarom staan stijlen rechtop met de nerf, en trekken planken krom of scheuren ze als ze ongelijk drogen. Vocht is de andere grote factor: vers gezaagd hout kan veel water bevatten; bij drogen krimpt het, vooral dwars op de nerf. Traditionele timmerlieden lieten verbindingen iets open en sloegen houten pennen pas na het drogen volledig aan, zodat het frame kon aantrekken.

Loofhout (zoals eik) was geliefd voor gebinten en verbindingen. Naaldhout (zoals den en spar) is lichter te bewerken en werd gewoon voor gevels en beschot toen zaagmolens lange, rechte planken konden snijden. Lang hout vervoeren vraagt nog steeds aandacht: zie hoe vervoer je hout en lange materialen?. Brandhout en tuinhout zijn een ander verhaal – veilig kloven lees je in hout kloven met een kloofbijl.

Wat is vakwerk?

Vakwerk is een houtskelet waarvan de dragende stijlen, liggers en schoren zichtbaar blijven, met gevulde vakken ertussen. In het Duits heet het Fachwerk. De oudste gangbare vulling was vlechtwerk met leem (wattle and daub): gevlochten stokken met een mengsel van klei, stro en bindmiddelen. Waar baksteen goedkoop werd, kwam baksteenvulling in de plaats. Ook steenpuin in mortel komt voor. Decoratieve schoren – kruizen, ‘mannetjes’, gebogen andreaskruisen – maakten van constructiehout een gevel.

Verbindingen waren meestal pen en gat, vastgezet met grote houten pennen in plaats van spijkers. Overstekende verdiepingen (jettying) kwamen veel voor in middeleeuwse steden. Het ambacht is duizenden jaren oud; de oudste bewaard gebleven Franse vakwerkhuizen worden vaak vanaf de 12e eeuw gedateerd.

Hoe ontwikkelde houtskeletbouw zich in Nederland?

Nederlandse timmerlieden bouwden met gebinten: herhaalde dwarsramen van stijlen en balken, verstijfd met korbelen, op een lage gemetselde voeting en in de lengte gekoppeld. Daarop kwamen de kapspanten. Stadshuizen toonden vaak een houten skelet waarvan de vakken eerst met vlechtwerk en leem, later met planken of baksteen werden gevuld. Vanaf de tweede helft van de 16e eeuw werden volledig beplankte houten gevels gewoner; rond 1600 maakten windhoutzaagmolens langere naaldhoutplanken praktisch, eerst als getrapte weeg en later als rabat met messing en groef.

Een Nederlands icoon is de stolpboerderij. Onderzoek naar bewaarde vierkanten dateert de oudste voorbeelden in de tweede helft van de 16e eeuw, rond 1560. De slimme kern is het vierkant: vier hoge gebintstijlen, verbonden met dekbalken en schoren, die een groot piramidedak dragen waaronder gezin, vee, hooi en gereedschap schuilden. Het type groeide uit de behoefte om meer graan en hooi binnenshuis op te slaan. Brandkeuren duwden steden later naar steen, maar op het platteland bleven houtskelet en beplankte boerderijen gewoon.

Wanneer is multiplex uitgevonden?

Gelaagd hout is oud – fineer voor meubels komt al voor in Egyptische en Chinese contexten – maar modern multiplex als bouwplaat is een product van de 20e eeuw. In 1905 toonde de Portland Manufacturing Company verlijmde douglaspanelen op de Lewis and Clark Centennial Exposition. Binnen twee jaar produceerde het bedrijf honderden panelen per dag. Gekruiste fineerlagen krimpen en trekken veel minder krom dan een massieve plank van dezelfde dikte, waardoor multiplex geschikt werd voor beschot, ondervloer en later voor boten en meubels. Betere waterbestendige lijmen in het midden van de 20e eeuw verruimden het buitengebruik.

Wat is gelamineerd hout (glulam)?

Gelamineerd hout ontstaat door planken parallel te verlijmen tot een dikke ligger of boog. Een auditorium in Bazel (1893) wordt vaak genoemd als vroeg groot voorbeeld. De Duitse timmerman Otto Hetzer kreeg in 1901 patent op een rechte verlijmde balk en in 1906 op een gebogen variant; het systeem verspreidde zich in Duitstalige landen en kwam in 1934 naar de Verenigde Staten, met vroege constructiebogen bij het Forest Products Laboratory in Madison. Omdat de lamellen met vingerlassen kunnen worden verlengd, kunnen glulamliggers langer en gelijkmatiger zijn dan één stam.

Na waterbestendige synthetische harsen rond de Tweede Wereldoorlog ging glulam ook naar buiten, in bruggen en open constructies.

Wat is kruislaaghout (CLT)?

CLT – kruislaaghout – is een plaatproduct: meestal drie, vijf of zeven lagen planken die om-en-om haaks op elkaar worden verlijmd, als dik multiplex van constructiehout. Het werd begin jaren 1990 ontwikkeld in Oostenrijk en Duitsland en werd na 2000 algemener. Een CLT-wand of -vloerplaat kan constructie en oppervlak in één zijn, wat past bij geprefabriceerde houtbouw met meerdere verdiepingen. Samen met glulamliggers en -kolommen valt CLT onder wat de branche mass timber noemt.

Hoe staat hout er nu voor in de bouw?

Alle lagen zijn nog in gebruik. Schuurtjes en doe-het-zelfskeletten volgen nog steeds de logica van stijlen, regels en beschot. Stolpboerderijen en historisch vakwerk worden als erfgoed onderhouden. Nieuwe woningen en hallen combineren licht houtskelet met multiplex, terwijl grotere projecten glulam en CLT inzetten voor grote overspanningen en hogere houtbouw. Nederlandse Wikipedia merkt op dat CLT steeds vaker in hogere HSB-projecten verschijnt.

Hout blijft een ambacht van meten, zagen, boren en klemmen. Voor gatmaten in gemengde materialen, zie gatzaag kiezen voor hout, metaal en tegel. De producten hieronder zijn alledaags gereedschap waarin die geschiedenis nog doorklinkt.

Wat zijn leuke weetjes over hout in de bouw?

• De neolithische puttenbouwers van 5000+ v.Chr. gebruikten al pen en gat met houten wiggen – zonder metaal.
• Vitruvius waarschuwde dat opus craticum snel te bouwen was maar brandgevaarlijk; het huis in Herculaneum laat zien hoe gewoon het was.
• Het vierkant van een stolp maakt met betrekkelijk weinig hout een enorm droog volume onder één dak.
• Nederlandse windzaagmolens rond 1600 hielpen om naaldhoutstammen tot lange gevelplanken te zagen.
• Vroege multiplexlijm werd in 1905 in Portland nog met de kwast aangebracht.
• De kruislagen van CLT dempen veel van het kromtrekken van massieve planken – hetzelfde idee als multiplex, opgeschaald tot wanden.

Wat heb je nu nodig voor houtwerk op de bouwplaats?

De principes zijn niet veranderd: meet twee keer, zaag één keer, boor nette gaten en klem verlijmde verbindingen tot ze vastzitten. Hieronder een paar Saniso-gereedschappen die bij dat verhaal passen. Voor groot constructiewerk volg je de specificatie van de constructeur en de lokale bouwregels.

Hoe bestel je bij Saniso als je nog geen klant bent?

Je eerste bestelling plaats je zo:

1. Maak een account aan via registreren.
2. Heb je al een account? Log hier in met je e-mailadres of telefoonnummer.
3. Kies je product en klik op "In winkelwagen" of ga direct naar "Nu kopen".
4. Reken af: alle prijzen zijn inclusief btw. Liever geen verzendkosten? Je kunt je bestelling ook gratis ophalen in onze showroom.

Hoe blijf je op de hoogte van aanbiedingen?

Wil je weten wanneer er nieuwe aanbiedingen zijn? Schrijf je in voor de nieuwsbrief: scroll naar de onderkant van een pagina op saniso.nl, vul je e-mailadres in bij "Nieuwsbrief" en klik op "Abonneren". Je krijgt updates over aanbiedingen en kortingsbonnen, en we spammen niet. Met een account spaar je bovendien loyaliteitspunten voor korting op je volgende aankoop.

Vragen over bestellen, je account, betalen, verzenden of retourneren? Je vindt alle antwoorden in de veelgestelde vragen van Saniso.

Veelgestelde vragen over hout in de bouw

Bouwweetjes neemt elke maandag en donderdag één bouwonderwerp onder de loep. Dit is editie #11. Lees ook de vorige editie: dakpannen en riet door de eeuwen heen. Leuk verband: pannendaken hangen nog altijd aan houten panlatten – hout en klei delen al eeuwen hetzelfde dak.